A A A

W indiach

Mniej więcej w tym samym- czasie, kiedy w Arabii rozwijał swoją działalność odnowiciela islamu Mu­hammad Ibn Abd al-Wahhab, pojawił się w Indiach muzułmańskich Szach Wali-Ullah z Delhi (1703— —1781), inicjator ruchu reformatorskiego islamu in­dyjskiego. Można by powiedzieć, że zapał religijny wahhabitów wiejący z pustynnej Arabii wzbudził o-żywienie religijne drzemiącego w kwietyzmie islamu w Indiach. Jest rzeczą naturalną, że prąd reformatorski w In­diach przyjął całkiem inne oblicze, ponieważ islam „indyjski" już od samego początku różnił się od isla­mu „arabskiego", kształtował się bowiem na podłożu duchowym przesyconym rodzimymi doktrynami filo­zof iczno-religijnymi i posiadał treść bardziej zabar­wioną mistycyzmem, a zarazem bardziej liberalną. Podobnie też wizja oczyszczonego islamu w koncep­cji Wali-Ullaha przyjmowała wyraźne zabarwie­nie mistyczne. Wpływała może na to i sytuacja polity­czna społeczności muzułmańskiej w Indiach Wielkie­go Mogoła w jego epoce, która w XVIII wieku wyraź­nie zdradzała oznaki dekadencji. Dopuszczał on su-fizm w swoim światopoglądzie religijnym, lecz w sto­pniu umiarkowanym. Odrzucał więc degenerację pra­ktyk mistycznych, jakie się spotykało wówczas w bractwach sufich, oraz ekstremistyczne poglądy su­fich zmierzające ku panteizmowi. Jako myśliciel mu­zułmański postulował formę islamu, będącą połącze­niem oczyszczonego z obcych naleciałości sunnizmu z umiarkowanym mistycyzmem. Nie dziw więc, że był on wielkim zwolennikiem imama Al-Ghazalego, któ­ry jak wiemy, starał się połączyć te dwa aspekty isla­mu. W jego koncepcji religijno-filozoficznej widzimy wyraźnie dwa aspekty: sunnicki, prawny związany z prawem muzułmańskim i mistyczny, związany z fi­lozofią wielkich mistyków, skłaniających się ku mo-nizmowi. choć on sam do tego nie dochodził. Dlatego też wśród dawnych autorytetów, które wspomina by­li: Al-Asz'ari, systematyk sunnizmu. Al-Maturidi, również znany jako autorytet w tej dziedzinie, Ibn Tajmijja, sunnita-hanbalita z XIII w., który podjął pierwsze próby reform w nauce prawa islamu, oraz sławny imam Fachr ad-Din Razi (XIII w.) wybit­ny teolog komentator Koranu z pewnymi skłonnościa­mi ku szyizmowi; z wielkich mistyków, pod których wpływem się znajdował, wymienia: Ibn Arabiego (zm. 1240) i Ahmada Sirhindi (zm. 1624). W swoich poglą­dach filozoficzno-religijnych był on bliższy Ibn Ara-biemu. Nie mamy tu miejsca na szczegółową analizę poglą­dów Wali-Ullaha, możemy tylko fragmentarycznie zwrócić uwagę na niektóre jego myśli. Tak na przy­kład bardzo interesujące i postępowe są jego poglą­dy na sprawiedliwość społeczną, na ścisły związek po­między systemem społecznym, ekonomicznym i ety­cznym. Szach Wali-Ullah jest przekonany, że zdrowy system ekonomiczny, oparty na sprawiedliwości spo­łecznej, może przyczynić się do szczęścia społeczeń­stwa. Jeśli państwo nie potrafi rozwinąć i zachować takiego systemu, to jego upadek staje się nieuniknio­ny- Mówiąc o niesprawiedliwości społecznej, wyzysku itp., Wali-Ullah wskazuje na opaczne pojmowanie u-bóstwa, jakie jest często rozpowszechnione wśród mu­zułmanów. Wielu z nich wierzy, mówi on, że ubóstwo jest „ukochane przez Boga", i stąd też żaden dobry muzułmanin nie powinien czynić wysiłku, żeby się stać bogatym. Jest to pogląd zupełnie błędny. Proste życie, które pochodzi z zadowolenia ze swego stanu, to jest zupełnie coś innego niż okropna bieda, w jaką popadają słabsze grupy społeczne poddane klasom rządzącym. To „przymusowe przymieranie głodem pewnych klas jest bardzo szkodliwe dla dobra społe­czeństwa. Nie jest to cnota, lecz zbrodnia. Islam nie daje żadnego prawa żadnej klasie do zmuszania in­nych, by ciągle byli drwalami czy nosiwodami. Ma on na celu osiągnięcie sprawiedliwości społecznej, która jest możliwa jedynie, kiedy społeczeństwo jest wolne od konfliktu klasowego i każdy ma możność rozwija­nia swoich władz i zdolności wzbogacenia swojej o-sobowości przez wolny i czynny udział w dobrodziej­stwach swego materialnego i kulturalnego środowi­ska" (A History on Muslim Philosophy, ed. M. M. Sharif, Wiesbaden 1966, II, s. 1562). W podobnym duchu Wali-Ullah snuje rozważania na temat filozofii historii, na temat przyczyn upadku państw i kultur. Mówi on np., że miłość do dóbr te­go świata idzie w parze z miłością do władzy i wy­różniania się. To, czego pragnie arystokracja to nie tylko posiadanie bogactw, lecz również utrzymanie in­nych w jarzmie okropnej nędzy. Społeczeństwo dzie­li się na „mających" i „nie mających niczego". Jest to bardzo interesujące, że wspaniała analiza społeczeń­stwa rzymskiego i perskiego dana przez Wali-Ul­laha (1703—1763) jest w istocie taka sama. jaką dał E. Gibbon (1737—i794) około trzydziestu lat później, w swoim monumentalnym dziele: The Decline and Fali of the Roman Empire. W dziedzinie metafizyki Szach Wali-Ullah stara się pogodzić poglądy na istotę Bytu, tzn. w pojęciu mu­zułmańskim Boga, Ibn Arabiego i Ahmada Sirhin-diego, których już wspominaliśmy kilkakrotnie. Ibn Arabi głosił w swojej koncepcji religijno-filozoficznej doktrynę czy koncepcję „jedności bytu" (wzgl. istnie­nia) — wahdat al-wudżud, która oznacza iż Byt Rze­czywisty jest jeden, a świat jest Jego przejawem, cie­niem, zaś Ahmad Sirhindi głosił „jedność obecności (Bytu)", to jest iż Byt Rzeczywisty — Bóg „zaświad­cza swoją obecność" — szuhud, w święcie. Krótko, Ibn Arabi głosił monizm, zaś Wali-Ullah nie docho­dził do tej skrajności, silnie opierał się na świętych tekstach islamu, Koranie i sunnie, a te głosiły „Stwór­cę" — Allaha — Chalik, i „stworzenie" — chalk. W dziedzinie prawa muzułmańskiego — fikh i sza­ri'a Szach Wali Ullah stara się godzić różne szkoły ju-rysprudencji muzułmańskiej. Dopuszcza on dalszy rozwój prawa muzułmańskiego przez „własny wysi­łek" — idżtihad ludzi kompetentnych w miarę ko­nieczności w rozwijającym się społeczeństwie. Wpływ Wali-Ullaha był szeroki i dalekosiężny. Mo­żna powiedzieć, że zrewolucjonizował on filozoficzną, polityczną, społeczną i ekonomiczną myśl w struk­turze islamu. Zanalizował i zbadał różne elementy składowe muzułmańskiego mistycyzmu i muzułmań­skiej jurysprudencji, porządkując je w nowy sposób przemyślał cały system islamu, nie zrywając w żaden sposób z jego przeszłością. Szach Wali-Ullah zmierzał do przedstawienia myśli muzułmańskiej jako zwar­tego i logicznego systemu teologiczno-filozoficznego.