A A A

Sztuka arabsko-muzułmańska

Kultura arabsko-muzułmańska nie stworzyła sztuk plastycznych"— malarstwa i rzeźby w rozumieniu sztuki europejskiej czy dawnej antycznej. Nie sprzy­jała temu religia islamu, która jak wiemy, odegra­ła istotną rolę w rozwoju tej kultury, i to we wszyst­kich jej przejawach. Jednak, Wrodzone każdemu czło­wiekowi zamiłowania do piękna i sztuki, nie pozwo­liły się całkowicie przytłumić i wśród wyznawców is­lamu, znalazły więc sobie drogę i sposób do uzew­nętrznienia się przez odpowiednie obejście nakazów religijnych, powstała sztuka arabsko-muzułmańska. która nosiła swoiste piętno i wytworzyła własne środ­ki wyrazu artystycznego. Odpowiednikami malarstwa w „sztuce plastycznej" arabsko-muzułmańskiej były: kaligrafia i malarstwo miniaturowe. Jak zobaczymy jeszcze dalej, przy omawianiu ma­larstwa miniaturowego, religia muzułmańska usto­sunkowała się negatywnie do przedstawiania wszel­kich istot żywych w malarstwie i rzeźbie. Sztuki te w kulturze islamu zostały zredukowane głównie do ornamentyki. Początkowo jednak, sztuka arabsko­muzułmańska uciekła się do kaligrafii artystycznej, poszukiwano piękna w krzywiznach pisma arabskie­go, często bogato przystrojonego różnymi ozdobami. Pismo arabskie stało się z czasem motywem ornamen-tacyjnym, stosowanym na szeroką skalę, zarówno w drobnych sztukach, różnych wyrobach artystycznego rzemiosła, jak i w architekturze, przede wszystkim sakralnej. Sztuka kaligrafii uchodziła w świecie arabskim, i w świecie islamu w ogóle, za sztukę najszlachetniej­szą. Kaligrafowie byli zorganizowani w rodzaj ce­chów, czy nawet „akademii" i cieszyli się wielkim szacunkiem. Istnieje wiele dowodów na to, iż sztuka ta była wyżej ceniona, aniżeli inne sztuki. Rzecz zna­mienna, nadaremnie szukamy we wczesnym piśmien­nictwie arabskim jakichkolwiek wiadomości o archi­tektach, malarzach czy innych artystach, których •dzieła do dziś podziwiamy, posiadamy natomiast do­kładne i obszerne monografie o kaligrafach. Historyk arabski uważa kaligrafów za „ozdobę panujących"* i stawia ich na równi z wielkimi mężami stanu, uczo­nymi i poetami. Arabowie byli miłośnikami książki, a szczególnie pięknie wykonanego rękopisu. Ci, któ­rych nie stać było na zakupienie całego rękopisu słyn­nego kaligrafa, starali się zdobyć chociaż próbki pięk­nego pisma, cytaty z Koranu, hadisy, urywki znane­go poematu. Takie kaligrafowane przez wielkich mi­strzów pisma karty były zbierane w albumach i no­siły podpisy ich wykonawców. Do tego, że kaligrafia w krajach arabskich i mu­zułmańskich cieszyła się wielkim szacunkiem, przy­czynił się bez wątpienia Koran. Było bowiem wiel­kim zaszczytem dla wiernego muzułmanina, a zara­zem zasługą wobec Allaha, przepisywanie świętej Księgi. Stąd też wielka troskliwość, aby ją przepisy­wać jak najpiękniej i jak najdoskonalej. Nawę^t wielu panujących — wśród nich sami kalifowie i książęta z upodobaniem kultywowali kaligrafię, przepisując właśnie Koran. Nie dziw więc, że kaligrafia arabska rozwinęła się w pięknej postaci artystycznej na ca­łym obszarze kalifatu, przyjmując rozmaite formy, tworząc style, w zależności od regionu i tradycji ar­tystycznych, na jakich się opierała. Początkowo powstały dwa typy pisma, a więc i ka­ligrafii arabskiej, które ukształtowały się już wyraź­nie w VIII wieku: pismo o liniach prostych, bardziej kwadratowe, na różnych pomnikach z kamienia i na monetach, a także w „uroczystych" rękopisach Kora­nu; pismo okrągłe, kursywa, formuje się doskonalej w swoich lżejszych kształtach. Z czasem wyłaniają się cztery typy arabskiego pisma artystycznego: kufi. naschi, maghribi i talik. Te główne style artystycz­nego pisma arabskiego dały później podstawy do roz­woju całego szeregu mniej lub więcej fantazyjnych odmian kaligrafii arabskiej, które się rozwinęły w różnych krajach islamu, a przede wszystkim w Persji i Turcji Osmańskiej. Nie będziemy się tutaj więcej rozwodzić nad dokładniejszym przedstawieniem ka­ligrafii arabskiej i jej historii, zainteresowanych od­syłam do mojej książki „Książka w świecie islamu". Na jedno tylko pragnę zwrócić uwagę; poziom ar­tystyczny pięknie kaligrafowanych rękopisów, często iluminowanych ornamentami arabeskowymi i ozda­bianych miniaturami, stał na bardzo wysokim po­ziomie w całym świecie muzułmańskim i takie ręko­pisy miały bardzo wysoką cenę. Szczególnie pięknie kaligrafowane i iluminowane były egzemplarze Ko­ranu, a wielkie ich kolekcje w krajach muzułmań­skich, m.in. w Kairze na Uniwersytecie Al-Azhar bu­dzą i dziś zachwyt i uznanie dla artystów kaligrafów. Drugim typowym wykładnikiem sztuki arabsko--muzułmańskiej jest arabeska, ornament specyficznie muzułmański, ściślej mówiąc, arabsko-muzułmański, ponieważ wplecione tam jest i pismo arabskie, i kształtowali je najpierw artyści arabscy. Arabeska — to ornament, który powstaje przez kapryśne nagro­madzenie stylizowanych motywów roślinnych, kwia­towych, festonów, liter pisma arabskiego, a często i innych motywów, również stylizowanych, jak znaki heraldyczne, mityczne zwierzęta oraz różne elemen­ty. I możemy powiedzieć, że tak jak w sztuce zachod­niej, (a także w sztuce starożytnej), inspiracją dla ar­tysty była natura w swojej różnorodności, tak w sztu­ce arabsko-muzułmańskiej — przeciwnie, artysta niejako odwraca się od natury, tworu Allaha, od rze­czywistości, a zanurza się w świat fantazji i idealizmu. Stąd też typowa sztuka arabsko-muzułmańska jest sztuką abstrakcyjną. Arabeska pojawia się wszędzie w sztuce muzuł­mańskiej : w kaligrafii, miniaturze i architekturze. Z kolei, kilka słów o malarstwie miniaturowym w tradycji muzułmańskiej. Chcąc lepiej zrozumieć sztukę muzułmańską, a szczególnie powstanie i rozwój malarstwa miniatu­rowego, trzeba wyjaśnić, jaki jest duch sztuki mu­zułmańskiej i jej środki artystyczne. Ponieważ kul­tura muzułmańska jest silnie związana z religią, jak to jest widoczne w całej niniejszej pracy, przeto mó­wiąc o namiastce malarstwa, miniaturze muzułmań­skiej, należy sięgnąć do przepisów religijnych, trady­cji — hadisów, które mogły wpłynąć na kształtowa­nie się tej sztuki. Islam przejawiał negatywny sto­sunek przede wszystkim do przedstawień figural­nych. Utrzymuje się powszechne przekonanie, że Ko­ran zakazuje przedstawiania istot żywych, a osobli­wie postaci ludzkich w obrazach. Nie jest to jednak prawda, ponieważ Koran nie zawiera ani jednego wersetu, który by się wypowiadał w tej materii. Islam natomiast, przejmując tradycje poprzedniej wiel­kiej, religii, mozaizmu. przeciwstawiał się surowo wszystkiemu, co mogło sprzyjać nawrotowi do bał­wochwalstwa. Znalazło to m. in. wyraz w następu­jących słowach w Koranie: „O wierni! Wino, wszel­kie gry hazardowe i posągi bóstw są obrzydliwością i dziełem szatana, więc się odwróćcie od nich!" Jednak, wyraźne potępienie przedstawiania istot żywych, a szczególnie postaci ludzkich, znajdujemy w tradycjach religijnych, przepisywanych Proroko­wi. Takie negatywne ustosunkowanie się islamu do sztuki plastycznej powstało niewątpliwie z obawy przed nawrotem Arabów do dawnego bałwochwal­stwa. W tych tradycjach znajdujemy wyraźne potę­pienie kultu grobów, świętych i obrazów. Najczęściej cytowana tradycja przypisywana Muhammadowi brzmi: „Biada temu, kto namalował istotę żywą! W dniu Sądu Ostatecznego osoby, które przedstawił, wyjdą z grobu i zażądają od niego duszy dla siebie. Wtedy, ten człowiek nie będzie zdolny nadać życia swojemu dziełu, będzie się palił wiecznie w płomie­niach". Inna znowu tradycja mówi: „Bóg wysłał mnie przeciw ludziom trojakiego rodzaju: dumnym, poli-teistom, bałwochwalcom. Strzeżcie się więc przedsta­wiania Pana (Boga) lub człowieka i malujcie tylko drzewa, kwiaty i przedmioty nieożywione!".