A A A

Święta żydowskie

Plemiona izraelskie osiedliwszy się w Kanaanie przejęły też miej­scowe święta związane z kalendarzem rolniczym. Święta te utrzy­mały się i później w judaizmie. Wiosną święcono początek żniw jęczmienia. Było to Święto Przaśników, czyli świeżego chleba niezakwaszonego zaczynem ze starych zbiorów (Ks. Wyj­ścia 34,1), podczas którego składano ofiarę z pierwszego snopa. Siedem tygodni później obchodzono Święto Tygodni (hebr. Szawuot). Było to święto żniw i zakończenia zbiorów pszenicy (Ks. Wyjścia 34,18). Jesienią obchodzono święto winobrania i zakończenia zbiorów (Ks. Wyjścia 34,22), zwane też Świętem Szałasów lub Kuczek (hebr. Sukkot), gdyż w czasie jego trwania — a każde ze świąt trwa siedem, a w diasporze osiem dni — mieszkańcy osiadli przenosili się do szałasów w winnicach. Święta te miały czysto rolniczy charakter i nie nawiązywały do życia na pustyni. Wśród plemion południowych obchodzono także Święto Paschy związane z wiosennym strzyżeniem owiec Podczas tego święta składano ofiarę z pierwocin stada Ponieważ przy-oadało ono na wiosnę złączono je (znacznie później, bo dopiero w końcu VII w. p.n.e.) ze Świętem Przaśników, zmieniając od­powiednio jego symbolikę oraz interpretację. Obchodzono je od­tąd na pamiątkę wyjścia z Egiptu Tylko ofiara baranka przy­pominała jego dawny pastersko-koczowniczy charakter. Oprócz tych świąt co tydzień obchodzono szabat. W siód-nym dniu tygodnia, obiętym tabu. nie wolno było pracować, to-'eż stał się dniem odpoczynku i modlitwy Tego charakteru siód nego dnia ««wszf rygorystycznie przestrzegano w judaizmie. W dawnych czasach obchodzono także jako święta dni nowiu miesięcznego, lecz po przejściu na osiadły tryb życia straciły one swoje dawne znaczenie. Później zaś, w okresie reformy Jozjasza (639—609 p.n e.), zupełnie zniesiono ich świąteczny charakter. Świętem jest też pierwszy dzień roku (hebr. Rosz ha-Szana), Który w kalendarzu religijnym judaizmu zaczyna się w jesieni, w miesiącu tiszri (wrzesień—październik). W judaizmie przyjął się rok księżycowy, złożony z dwunastu miesięcy liczących 29 lub 30 dni i mający zwykle 354 dni. Dostosowano go jednak do roku słonecznego, aby święta przypadały zawsze o tej samej porze roku. W tym celu w dziewiętnastoletnim cyklu dodaje się siedem miesięcy dodatkowych (w 3, 6, 8, 11, 14, 17 i 19 roku tego cyklu), tworząc w ten sposób lata przestępne. Święto Nowego Roku, które się obchodzi przez dwa dni, nawią­zuje do stworzenia świata i dnia sądu czekającego wszystkich ludzi. Początek święta ogłasza się trąbieniem w róg, stąd także nazwa Święto Trąbek. Dziesięć dni później obchodzi się Dzień Pojednania (hebr. Jom Kippui) zwany też Sąd­nym Dniem, podczas którego w czasach starożytnych arcy­kapłan składał ofiarę za grzechy ludu. W tym dniu obowiązuje ścisły post polegający na powstrzymywaniu się od wszelkich po­karmów. Nie wolno też w tym dniu wykonywać żadnej pracy. W trzecim miesiącu roku żydowskiego zwanym kislew (listo­pad—grudzień) obchodzi się w 25 dniu święto Chanukka („poświęcenie"), zwane też Świętem Światła, na pamiąt­kę oczyszczenia świątyni jerozolimskiej z symboli kultu helle­nistycznego przez Machabeuszy w II w p.n.e W 14 dniu mie­siąca adar (luty—marzec) obchodzi judaizm radosne święto P u r i m („losy") przypominające o uratowaniu Żydów od za­głady w okresie perskim przez królową Esterę. Święto to jest żydowskim karnawałem Powstanie Talmudu Po upadku niepodległego bytu królestw Izraela (722 r. p.n.e.) i Judy (587 r. p.n.e.), w okresie niewoli zwanej babilońską (587— —538 p.n.e.) dokonała się głęboka przemiana religii izraelskiej Przyjęto wtedy pewne praktyki, które się stały istotne w póżj-niejszych dziejach tej religii: obrzezanie, szabat i kult synagoj-galny. Skody iikowano też przepisy prawne, moralne i rytualne Religia izraelska oderwana od swego terytorialnego podłoża stała się religią społeczności rozproszonej na różnych obszarach. Władzę Jahwe rozszerzono na inne kraje, czyniąc go Bogiem po nadnarodowym. Ukształtował się wtedy ostatecznie monoteizm oraz właściwy judaizm. Z dawnego związku plemion powstał lud, którego odtąd nie łączyło wspólne terytorium, ale jedna religia stwarzająca silne poczucie jedności i wspólnoty etnicznej. Symbolami tej wspólnoty stały się świątynia jerozolimska i Tora, czyli Prawo. W końcu IV w. p.n.e. judaizm znalazł się w zasięgu oddzia­ływania hellenizmu. W obliczu zagrożenia narodowej religii przejz obcy kult Żydzi uświadomili sobie odrębność i oryginal­ność własnej wiary. Ożywienie zainteresowań judaizmem wy­rażało się w powstawaniu różnych ugrupowań oraz obszernej literatury religijnej, znanej z rękopisów odkrytych w latach 1947—1965 w grotach koło Qumran nad Morzem Martwym. Po zburzeniu świątyni jerozolimskiej przez Tytusa w 70 r n.e. elementem jednoczącym społeczność żydowską pozostała Tora i synagoga. W życiu religijnym główną rolę zaczęli wów­czas odgrywać sofcrim, czyli „pisarze" lub „uczeni w piśmie", którzy wyjaśniali zasady Tory i dostosowywali je do nowej sy­tuacji. Ich komentarze długo przekazywano tylko ustnie, aż wre­szcie spisano je w pierwszej połowie III w. n.e. w języku he­brajskim. Powstała w ten sposób Miszna („nauka"), tzn. zbiór Prawa ustnego w odróżnieniu od spisanego, czyli Tory Miszna składa się z sześciu części, tj. działów zwanych po hebrajsku seder (1. ran sedarim), a każda z nich obejmuje z kolei szcze­gółowe traktaty. Jest ich ogółem sześćdziesiąt trzy. Miszne dalej komentowano, rozwijano, uzupełniano. Te późniejsze uzupełnie­nia nazwano Gemarą (..zakończenie"), która wraz z Miszną two­rzy Talmud (co też znaczy „nauka"), składaiący się, tak jak Miszna, z sześciu działów i sześćdziesięciu trzech traktatów re­gulujących wszystkie dziedziny życia jednostki oraz społeczności wyznawców judaizmu. Talmud został spisany w języku aramejskim równolegle w Pa­lestynie i w Babilonii. Powstały więc dwa Talmudy palestyński (zwany jerozolimskim) i babiloński, różniące się objętością, tema­tyką, sposobem wykładu i językiem Talmud jerozolimski napi­sany w zachodnim dialekcie aramejskim, stanowiący jedną trze­cią objętości drugiego Talmudu, jest dziełem palestyńskich uczo­nych skupionych wnkół akademii w Tyberiadzie Obejmuje głów­nie materiał prawny, czyli halachiczny Prace nad tym Talmu dem zakończono w IV w n.e Talmud babiloński napisany we wschodnim dialekcie aramej­skim jest dziełem działaiących w Babilonii uczonych żydowskich tzw amoraitów, skupionych zwłaszcza wokół szkół w Sura. Pum-bedita i Nehardea Żydzi cieszyli się wówczas w Babilonii znacz­nymi pr7ywileiami i duża autonomią Na ich czele stał egzylar cha (zarządca wygnania) któremu król perski nadał wielkie uprawnienia Prace nad tym Talmudem zakończyły się około 500 r Niemal jedną trzecią jego objętości stanowią hagady (opo­wiadania), na które składają się różne, nieraz fantastyczne opo­wieści będące wyrazem całei świeekiei i religiine-f wiedzy rabi­nów w owych czasach Obydwa Talmudy są wielkimi dziełami religijno-prawnymi. Oprócz długich dyskusji pełnych kazuistyki i scholastycznych rozważań znajdują się w nich wypowiedzi suche i bardzo lako­niczne, a także mnóstwo legend i budujących opowieści, relacji historycznych i różnych informacji zarówno z zakresu ówczes­nej nauki, jak i magii. Doktryna, kult, organizacja religijna Rozpowszechnienie Talmudu w gminach żydowskich w okresie od VI do IX w. n.e. przyczyniło się do ujednolicenia judaizmu, który się odtąd określa mianem talmudycznego. Jego doktryna opiera się na Biblii i Talmudzie. Podstawową zasadą judaizmu jest wiara w jednego i jedynego Boga będącego stwórcą świata i ojcem wszystkich ludzi, którzy winni mu oddawać cześć. Do osią­gnięcia zbawienia człowiek nie potrzebuje żadnego pośrednika Może je'osiągnąć sam: przez modlitwę, pokutę, dobre uczynki i wypełnianie przykazań Człowiek ma wolną wolę i może czynić dobrze lub źle, za co ponosi odpowiedzialność i otrzymuje na­grodę lub karę zarówno w tym życiu, jak i w przyszłym. Judaizm głosi, że przez fakt zawarcia na górze Synaj przymierza z Jah­we za pośrednictwem Mojżesza Żydzi stali się jego umiłowa­nym ludem i są narodem wybranym przez Boga. Z tego narodu ma wyjść Mesjasz, który zbawi ludzkość i ustanowi swe króles­two na całej ziemi. Judaizm nie przyjmuje określonych dogmatów ani jednoli­tego „wyznania wiary", ale się opiera na zasadach zawartych w Biblii i Talmudzie. Usystematyzował je w średniowieczu Moj zesz MAJMONIDES (1135 -1204). który za pomocą spekulacji fi lozoficznych ustalił trzynaście podstawowych artykułów wiar> judaizmu: 1) istnieje Bóg Stwórca. 2) Bóg jest jeden, 3) Bóg jest bezcielesny, 4) Bóg jest wieczny, 5) tylko sam Bóg ma prawo do oddawania mu kultu i czci. 6) prorocy byli wysłańcami Boga i dlatego należy wierzyć ich słowom. 7) Mojżesz jest największym / wszystkich proroków 8) Bóg objawił Mojżeszowi Prawo na Sy­naju, 9) Prawo objawione przez Boga nigdy się nie zmieni. 10) Bóg jest wszechwiedzący. 11) człowiek otrzyma zapłatę za swe uczynki na tym i na drugim świecie 12) należy wierzyć w na-iejście Mesjasza, 13) należy wierzyć w zmartwychwstanie zmar­łych. Mojżesz Maimonides zebrał też w swej Księdze Przykazań (Sefer miewot) i określił wszystkie przykazania judaizmu w licz bie 613 (248 nakazów i 365 zakazów) obowiązując*1 wyznawców judaizmu (wspomina już o nich Talmud babiloński). Polegają one głównie na przestrzeganiu obrzezania, szabatu (od zachodu słoń­ca w piątek do zachodu słońca w sobotę), przepisów pokarmo­wych (niespożywanie mięsa pewnych zwierząt, nakazane w Sta­rtym Testamencie, np. wieprzowiny) oraz świąt i postów. Judaizm nie ma jednolitego kultu ani jednolitej i scentralizo­wanej hierarchii religijnej. Każda gmina (kanał) jest samodzielna, lecz może tworzyć związki z innymi gminami. Funkcję przewod­nika duchowego gminy spełnia rabin, który interpretuje przepisy religijne Nie jest on jednak duchownym. Jest nauczycielem i znawcą Tory pisanej i ustnej. Nie odgrywa też żadnej roli w kulcie, w którym reprezentantem gminy jest kantor (hebr. chazan). Kult judaizmu odprawiany w synagogach polega głównie na czytaniu tekstów Tory i innych ksiąg biblijnych oraz ich wyjaśnianiu, czemu towarzyszą różne modlitwy oraz śpiewy. Ta forma wywarła znpezny wpływ na ukształtowanie się kultu w chrześcijaństwie. Judaizm jest religią o specyficznym charakterze, gdyż mimo pierwiastków uniwersalistycznych pozostał religią narodową Ży­dów, a termin „żyd" określa zarówno wyznawcę, jak i członka narodu. Religia judaistyczna liczy obecnie 15 min wyznawców. Każdego, kto do niej przystępuje lub kto się urodził z matki Żydówki, uważa się automatycznie za Żyda. Jest to jedna z najstarszych religii na świecie, gdyż jej po­czątki sięgają drugiego tysiąclecia p.n.e. Była religią państwową królestw Izraela i Judy, a po upadku niepodległości stała się re­ligią ludu żydowskiego rozproszonego po całym świecie. Wyra­żając tęsknotę narodu pozbawionego ojczyzny do odzyskania zie­mi swego pochodzenia i niepodległego bytu, stała się podłożem specyficznego mesjanizmu. Inspirowała też ruch zwany syjoni­zmem. Ruch ten początkowo miał charakter religijny. Dopiero w końcu XIX w. przybrał charakter polityczny i związał się z ideologią burżuazyjną Wykorzystując poparcie mocarstw ko­lonialnych, syjoniści uzyskali najpierw możność założenia w Pale­stynie ..siedziby narodowej" (Deklaracja Balfoura [balfur] 1917), a po drugiej wojnie światowej w 1948 r. doprowadzili do utwo­rzenia w Palestynie żydowskiego państwa — Izraela, będącego obecnie największym skupiskiem Żydów. Żyje ich tam bowiem około 3,5 min.