A A A

Sunna i hadis

Obok Koranu, drugim ważnym źródłem islamu, je­go nauk religijnych i prawnych jest sunna. Etymolo­gicznie słowo to oznaczało u dawnych Arabów: dro­gę, regułę, sposób postępowania. W znaczeniu reli­gijnym muzułmańskim termin ten oznacza przede wszystkim czyny, wypowiedzi, sposób postępowania Proroka. W Koranie spotykamy wyrażenia: „sunna przodków", „sunna Allaha" w sensie „działania, za­chowania się Boga względem ludów dawnych, które zostały ukarane za ich niewiarę". Poza Koranem, słowo sunna oznacza: czyny i gesty, akty i słowa, a nawet milczenie Muhammada, tak iż zachowywanie sunny można by nazwać w pewnym sensie „naślado­waniem Proroka". W szerszym tego słowa znaczeniu, sunna oznacza całość zwyczajów i pojęć najdawniej­szej społeczności muzułmańskiej, a więc praktykę i teorię, szeroko pojętą, ortodoksji muzułmańskiej, czyli wyznawców islamu prawowiernego, sunnickie-go. Już wcześnie w historii islamu mówiono, że „sun­na mogłaby się obejść bez Koranu, lecz Koran nie mógłby się obejść bez sunny". Stąd też nazwa mu­zułmanów ortodoksyjnych ahl as-sunna — „ludzie sunny", w odróżnieniu od wyznawców szyizmu, głów­nego, „heretyckiego", w oczach sunnitów, odłamu islamu ortodoksyjnego, zwolenników Alego względnie „partii Alego" — szi'at Ali. Nosicielami i zachowaw­cami sunny byli „towarzysze" Proroka, którzy przy­pominali przy odpowiedniej okazji czyny, słowa, a na­wet milczenie Proroka, które mogły służyć za przy­kład lub dopomóc w wyjaśnieniu określonego przy­padku czy sytuacji, wymagającej rozstrzygnięcia. Tak więc sunna miała niebawem uzupełnić słowo „obja­wione" Boga, które bądź dopełniała, bądź wyjaśnia­ła, bądź wprowadzała coś nowego, oczywiście w zgo­dności z duchem nauk Koranu. Z uwagi na wielkie znaczenie sunny dla rozwijającej się społeczności muzułmańskiej powstała specjalna grupa uczonych, specjalistów w zakresie sunny, którzy starali się zbie­rać, ustalać i porządkować wszelkie tradycje — ha-disy dotyczące wszystkich szczegółów życia Proroka i jego towarzyszy. Dodajmy dla wyjaśnienia tych dwóch terminów i ich stosunku do siebie, iż hadisy — „opowiadania" stanowią zebraną i zredagowaną, z pewnym uzupełnieniem, na piśmie formę sunny; w znacznej mierze te obydwa terminy pokrywają się ze sobą, co do meritum sprawy. Zachodzi pytanie, w jaki sposób zostały'zebrane te tysiące tradycji? Zachowywali je w pamięci naj­bliżsi towarzysze Proroka, którzy je przekazywali następnej generacji, a ta jeszcze następnej. Tak więc, przy zbieraniu tych tradycji — hadisów, zwracano się najpierw do rzeczywistych towarzyszy Muham-mada, następnie do ich następców, pierwszej genera­cji po Proroku, itd. Hadis — jedna „tradycja" wzgl. przekaz składa się obowiązkowo z dwóch części: „tek­stu" — matn i „łańcucha tradentów" — isnad, czyli imion tych, którzy kolejno zbierali daną tradycję, od pierwszego aż do ostatniego, który daną tradycję słyszał. Ten „łańcuch tradentów" zawsze poprzedzał tekst właściwy przytaczanej tradycji. Ekspansja islamu spowodowała zetknięcie się jego wyznawców z ideami i instytucjami innych narodów, co przyczyniało się do dalszej ewolucji społeczności muzułmańskiej. A w miarę jak nasilały się walki poli­tyczne w pierwszym okresie kalifatu, a szczególnie kiedy w 661 roku nastąpił pierwszy wielki rozłam w islamie i powstały pierwsze sekty religijno-poli-tyczne, jak szyizm, sekta-partia „legitymistyczna" i charydżytyzm, sekta-partia „demokratyczna", mno­żyły się odpowiednie „tradycje" — hadisy, z powo­łaniem się oczywiście na autorytet Proroka, wspie­rające poszczególne ugrupowania religijno-politycz-ne, a więc prawowiernych sunnitów, szyitów, czy też charydżytów. Doprowadziło to w rezultacie do pow­stania tysięcy tradycji autentycznych i w znacznej mierze nieautentycznych, wśród których rozeznać się nie było rzeczą łatwą. Religie ludów podbitych też pozostawiły swój ślad i wywarły pewien wpływ na ewolucję tych tradycji Znajdujemy więc w nich ślady, reminiscencje Ewangelii i pism apokryficznych chrześcijańskich, idee żydowskie i hellenistyczne włożone w usta Pro­roka itp. Specjaliści zajmujący się problemem trady-cji-hadisów w islamie słusznie stwierdzają, iż stano­wią one wierne odbicie opinii religijno-politycznych, jakie panowały w islamie pierwszego okresu, kiedy to różne ugrupowania religijno-polityczne starały się umocnić swoją pozycję. Tak więc pewne tradycje wy­kazują wyraźnie szczególną treść polityczną, sprzyja­ją lub nie sprzyjają bądź to zwolennikom Alego, „le-gitymistom", którzy uważali, że kalifat powinien być dziedziczony przez najbliższą rodzinę Proroka i jego potomków, czy też zwolenników kalifa Usmana, lub przedstawicielom pierwszej dynastii arabskiej Omaj-jadom itd. Dlatego też tradycje, które później zosta­ły zebrane w obszernych zbiorach, stanowią cenny materiał historyczny do poznania wczesnej epoki is­lamu. Uczeni muzułmańscy dość wcześnie zabrali się do studiów nad tymi „tradycjami", do krytyki tekstów hadisów, a w szczególności do badania ich au­tentyczności, co się wówczas sprowadzało głównie do wiarygodności tradentów, czyli przekazicieli danej tradycji. Studiowano więc liczne dzieła zawierające dane biograficzne tych osób, stopień zaufania, na jaki zasługiwały, co często wywoływało zacięte spory wśród zwolenników poszczególnych partii; była to więc zawzięta walka ideologiczna. W rezultacie do­prowadziło to do klasyfikacji tradycji i ustalenia, któ*-re są prawdziwe, które budzą wątpliwości, a które w ogóle należy odrzucić jako nieautentyczne, a głów­nym kryterium w tym względzie była wiarygod­ność tradentów. Istniały liczne zbiory tradycji, lecz tylko niektóre z nich doczekały się powszechnego uznania. Na po­czątku były one porządkowane według ich autorów — isnadu, stąd też nosiły ogólną nazwę musnad. Lecz później, systematyzowano tradycje według zawartej materii podziałem na rozdziały, dlatego też te zbiory nosiły nazwę musannaf — „dzielone na rodzaje". Sześć zbiorów tego ostatniego typu zostało opracowa­nych w IX w.; cieszą się one autorytetem jako księgi święte. Szczególnie popularne jednak są dwa zbiory, których autorami są Buchari (zm. 870) i Muslim (zm. 874); znane one są pod nazwą Sahih — „Prawdziwe". Zbiory te stanowiły drugie źródło — po Koranie — religii i prawa muzułmańskiego. Zostały one zreda­gowane, jak widzimy, już wtedy kiedy ucichły walki różnych ugrupowań religijnych i politycznych, za pa­nowania drugiej dynastii muzułmańskiej — Abbasy­dów, kiedy to uczeni „doktorzy" muzułmańscy doszli do pewnej jednomyślności, a jedność polityczna isla­mu już się ustabilizowała. Autorzy tych zbiorów nie odegrali roli jakichś nowatorów, wprowadzających nowe treści, czy też „wykuwających" nowe tradycje, lecz mieli wielką zasługę ostatecznego zebrania i zre­dagowania na piśmie wszystkich tradycji, które ucho­dziły za prawdziwe.