A A A

Safawidzi w Persji

Safawidzi w Persji (1502—1736). Szyizm oficjalną religią państwa perskiego Kalifowie osmańscy nie zdołali zrealizować swo­ich marzeń o zjednoczeniu islamu sunnickiego. Na wschodzie wyrosła znaczna potęga szyicka perskich Safawidów, którzy dzielnie współzawodniczyli mili­tarnie i kulturalnie z Osmanami. Przeminęła chwała panowania mongolskiego w Persji — Ilchanidów i Timuridów. Z kolei doszła do władzy nowa dynastia perska, nawiązująca w swojej polityce państwowej — kulturalnej i religijnej do dawnych tradycji irań­skich. Byli to Safawidzi. Założyciel tej dynastii, Isma'-il (1501—1524) opanował Iran, ogłosił się cesarzem i ogłosił szyizm (imamizm) religią państwową, chcąc w ten sposób podkreślić, z jednej strony, swoją nieza­leżność w społeczności islamu, a z drugiej — związek z dawną tradycją Iranu. Długie i pomyślne panowanie Safawidów przyczy­niło się bardzo do wzrostu kultury materialnej i du­chowej muzułmańsko-perskiej. Władcy safawidzcy byli wielkimi miłośnikami sztuki i architektury. Za ich panowania zostały zbudowane wspaniałe meczety, pałace i inne budowle użyteczności publicznej, jak szkoły, łaźnie, karawanseraje itp.; należą one do naj­piękniejszych pomników architektury muzułmań­skiej, o specyficznym stylu irańsko-muzułmańskim. Rozwijał się bardzo bogato przemysł artystyczny, a m. in. manufaktura pięknych dywanów perskich. Ostatni władcy z dynastii Safawidów nie mieli już zdolności politycznej i dzielności poprzedników. Za­częły się szerzyć niepokoje wewnętrzne i wojny z są­siadami: z Turkami i Uzbekami, buntowały się ple­miona afgańskie, wchodzące w skład państwa perskie­go. Panowanie* Safawidów kończy się w 1736 roku. Kraj pogrążył się w anarchię i rozgorzała walka o władzę. Skorzystał z tego dzielny wódz Afszarów Na-dir Kuli, który przejął władzę w swoje ręce i wsławił się zwycięskimi wojnami, a jako władca Persji przy­jął tytuł Nadir Szacha. Podjął on zwycięską wyprawę na Indie w 1738 roku i wkroczył do stolicy państwa — Delhi. Nadir Szach opanował wszystkie prowin­cje po prawej stronie Indusu, a również prowincję Sind. Stał się w ten sposób władcą rozległego państwa, obejmującego, oprócz Persji, znaczne obszary Azji Centralnej, Indie Zachodnie, Afganistan, Beludży-stan, Armenię, Azerbejdżan, Dagesta i Gruzję. Mimo tych wielkich sukcesów militarnych rozległa monarchia Nadir Szacha nie utrzymała się długo. Różne trudności wewnętrzne, opustoszały skarb pań­stwa na skutek ciągłych wojen, a w-związku z tym niepokoje i bunty; a do tego jeszcze Nadir Szach zra­ził sobie duchowieństwo szyickie, silną podporę wła­dzy, które posiadało wielki wpływ na masy, a które nie mogło mu przebaczyć reformy religijnej — odrzu­cenia szyizmu a wprowadzenia sunnizmu. Nadir Szach został zamordowany w 1747 r., w czasie jednej z wypraw przeciwko Kurdom, a w kraju zapanowała anarchia, która trwała kilkadziesiąt lat. W końcu utorowała sobie drogę do władzy nowa dynastia po­chodzenia turkmeńskiego — Kadżarowie, którzy pa­nowali w Persji od 1794 do 1925 roku. Mówiąc o Persji, warto wspomnieć, iż w początkach XVIII w. powstało niepodległe państwo Afganistan. Przywódca afgański, Ahmad Chan uwolnił kraj od panowania perskiego w 1747 r., po śmierci Nadir Sza­cha. Powstała tam dynastia Durranidów, która utrzy­mała się w Afganistanie do 1818 r. Po jej upadku kraj pogrążył się w anarchię i rozpadł się na drobne księ­stwa. Na czoło wysunęło się księstwo ze stolicą w Ka­bulu, które miało dać początek nowemu państwu af-gańskiemu. W ciągu XIX w. o panowanie nad obsza­rem Afganistanu (ze względów strategicznych) współzawodniczyły Anglia i Rosja. Ostatecznie jed­nak, po długich i trudnych walkach Afganistan odzy­skał pełną niepodległość w 1919 roku. Religią panują­cą w Afganistanie jest islam sunnicki, co jest osobli­we z tego względu, iż kulturalnie i językowo Afgani­stan jest związany z szyicką Persją.Turcy Osmańscy: 1320—1517 sułtanat; 1517—1924 kalifat Turcy Osmańscy już pod koniec XIII w. przejęli władzę po Turkach Seldżukach w Anatolii i przygo­towywali się do decydującej rozprawy z cesarstwem bizantyjskim. Do znacznej potęgi doszli już za sułta­na Orchana (1326—1360), który znacznie powiększył posiadłości osmańskie w rezultacie zwycięskich wo­jen z cesarzami bizantyjskimi. Jeden z kolejnych jego następców Mehmed II (1451—1481) zdołał zreali­zować marzenie poprzedników, zdobywając stolicę ce­sarstwa Konstantynopol w 1453 r. Odtąd Turcy Os­mańscy przenieśli stolicę swego państwa z Brussy do Konstantynopola, który miał przyjąć nazwę Stambuł. Wiadome jest wielkie znaczenie tej daty dla historii europejskiej. Oznacza ona bowiem koniec Cesarstwa Bizantyjskiego, odpływ kultury greckiej ku Italii i świt renesansu zachodniego. Po zdobyciu Konstantynopola nie ustaje ekspansja Osmanów, rozszerzają oni swoje posiadłości we wszy­stkich kierunkach. Selim I (1512—1520) walczy zwycięsko z Persją Sa-fawidów, Egiptem i Syrią Mameluków. Po zwycię- skiej bitwie pod Czaldyran w 1514 r. Selim I wkro­czył do Tabrizu, przejmując pod swoje panowanie dwie prowincje perskie: Kurdystan i Dijarbekir. Wra­cając do Konstantynopola przywiózł ze sobą tysiące rzemieślników i artystów, co miało później ogromny wpływ na rozwój kultury, a zwłaszcza sztuki osmań-sko-tureckiej. Następnie Selim I skierował swoje wojska na Syrię i Egipt. Wojska osmańskie rozbiły armię Mameluków i po opanowaniu Syrii wkroczyły do Kairu w 1517 r. Również Arabia bez większego oporu dostała się w rę­ce sułtana osmańskiego. W ten sposób sułtanowie os­mańscy stali się panami „świętych" miejsc islamu — Mekki i Medyny i mogli sięgnąć po tytuł kalifa, prze­jęli bowiem pod swoje panowanie znaczną część daw­nego kalifatu arabskiego. Dla zachowania pozorów le­galności i utrzymania fikcji ciągłości kalifatu, ostatni marionetkowy kalif, Al-Mutawakkil, rezydujący w Kairze pod opieką Mameluków, miał przekazać u-roczyście godność kalifa Selimowi I. Odtąd każdy suł­tan osmański nosił tytuł kalifa, pretendując w ten sposób do zwierzchnictwa duchowego nad całym światem islamu. Za następcy Selima I, Sula.jmana (Solimana) Wspa­niałego (1520—1560) potęga Turków Osmańskich do­szła do szczytu swej świetności. Osmanie rozszerzają swoje granice na obszary w Europie poza Bałkany aż do Węgier. Potężna flota, oddziedziczona po Bizan­cjum i rozbudowana, zapewniła Osmanom panowanie na Morzu Śródziemnym, głównie dzięki sławnemu korsarzowi, będącemu na służbie osmańskiej, Chajr ad-Dinowi Barbarossie. Ten dzielny korsarz opano­wał prawie całe wybrzeże Afryki Północnej: Trypo-litanię. Tunis i Algier z przyległymi terenami. W ten sposób cała Afryka Północna (Maghreb) przeszła pod panowanie kalifa osmańskiego, z wyjątkiem Maroka, które zdołało zachować swoją niepodległość. Za pano­wania Solimana Wspaniałego, znanego opiekuna nau­ki i sztuki, miłośnika poezji, nastąpił bujny rozkwit kultury osrhańsko-muzułmańskiej, a zwłaszcza wspa­niałej architektury. Nie będziemy tu mówić o dalszych wydarzeniach w historii Turcji — jest ona dość dobrze znana — do­damy jedynie, iż po okresie świetności Turcji Osmań­skiej, nastąpiła dekadencja w rezultacie porażek wojsk osmańskich na różnych frontach, aż po klę­skach po I wojnie światowej upadł sułtanat i kalifat, obalony w 1924 roku przez Kemala Atatiirka, który ogłosił Republikę Turecką, ograniczającą się głównie do Anatolii.