A A A

Rozkwit kultury arabsko-muzułmańskiej

Ekspansja islamu to zadziwiające wydarzenie w historii ludzkości. Nigdy chyba religia nie rozprze­strzeniała się z taką szybkością, w ciągu mniej wię­cej połowy stulecia, na tak rozległych obszarach jak islam, wypierając z nich inne tradycje religijne. Dzi­wne też jest również, że ta religia, która przecież powszechnie uchodzi za fanatyczną (co nie jest zgo­dne z rzeczywistością zwłaszcza w pierwszym „arab­skim" okresie jej panowania), tak bardzo sprzyjała rozwojowi wszystkich nauk i filozofii, a również roz­wojowi kultury humanistycznej. Od początku swego rozwoju w VIII w., poprzez wieki wspaniałego roz­kwitu: IX — XII w. a w znacznej mierze w okresie poklasycznym w XIII i XIV w., kiedy jeszcze poja­wiają się wybitne nazwiska sławnych myślicieli ara­bskich, kultura i cywilizacja arabsko-muzułmańska stała na bardzo wysokim poziomie, pozostawiając da­leko w tyle ówczesną naukę i kulturę europejską. Przy tworzeniu tej kultury współpracowali, obok Arabów, również Persowie i przedstawiciele innych narodowości, zwykle zarabizowani i zislamizowani, jako członkowie jednej wielkiej społeczności muzuł­mańskiej. Jednak nazywa się często tę kulturę czy cywilizację „arabską", co w znacznym stopniu jest uzasadnione. Po pierwsze, dlatego, że Arabowie byli głównie inicjatorami tej nowej kultury, jako naród, który wydał Proroka islamu, głosiciela ^.objawione­go" mu przez Allaha Koranu w języku arabskim, a islam był punktem wyjścia tej kultury, wpływał w sposób istotny na jej rozwój, i nadał jej swoiste pię­tno. Po drugie, dlatego że język arabski dał szatę zewnętrzną tej kulturze, był to bowiem jedyny język którym się posługiwali przy pisaniu swoich dzieł wszyscy uczeni muzułmańscy, bez względu na swoje pochodzenie, a więc nie tylko Arabowie. Tak więc, w tym języku zostały napisane prawie wszystkie dzieła naukowe, filozoficzne, literackie, nie mówiąc 0 dziełach religijnych i prawniczych, jakie powstały na obszarze islamu w klasycznym okresie kultury arabsko-muzułmańskiej. Dodać do tego trzeba, iż al­fabetem arabskim posługiwano się jako motywem or-namentacyjnym w architekturze i sztuce muzułmań­skiej w ogóle na szeroką skalę, zwłaszcza w archi­tekturze sakralnej. Pierwszymi ośrodkami nauki w świecie muzuł­mańskim były meczety. Można by je nazwać w pe­wnym sensie „uniwersytetami powszechnymi", uczo­no bowiem w nich wszystkich nauk, jakie się zaczę­ły rozwijać w okresie początkowym historii islamu. Meczety, a szczególnie te główne meczety-katedry zakładane w stolicy prowincji imperiumv arabskiego, stały się ośrodkami nauczania religijnego, a następ­nie ośrodkami studiów filologicznych, a w końcu nauk świeckich. Niektóre z wielkich meczetów za­słynęły bardzo w historii nauki arabsko-muzułmań­ skiej, jako prawdziwe uniwersytety. Dość wspomnieć kilka z nich: na pierwszym miejscu należy wymie­nić wielki meczet Omajjadów w Damaszku założo­ny w 732 roku przez namiestnika Omajjadów w Afry-wla sakralna w świecie islamu, zresztą sławna do dziś. Była to zarazem jedna z pierwszych znaczniej­szych placówek naukowych muzułmańskich. Jeszcze w XIV w., znany podróżnik arabski z Maghrebu, Ibn Battuta, bawiący w Damaszku wyraża się z podziwem wybitnych uczonych, którzy reprezentowali tam różne nauki religijne i świeckie. Znany jest dobrze już z historii nauki arabsko-muzułmańskiej meczet zarazem uczelnia w Tunisie, az-Zajtuna, zbudowa­ny w 732 roku przez namiestnika Omajjadów w Afry­ce Północnej. Przez długie wieki meczet-uniwersy-tet az-Zajtuna był bardzo aktywnym ośrodkiem nau­kowym; przebywało tam wielu uczonych arabskich, których imiona zasłynęły w całym świecie muzuł­mańskim. Tradycyjny system nauczania utrzymał się tam aż do najnowszej historii Tunezji, ponieważ do-' piero w 1950 roku zreorganizowano i unowocześnio­no to wiekowe centrum naukowe arabskie i dzisiaj az-Zajtuna jest już nowoczesnym uniwersytetem. Trzecim z kolei sławnym meczetem-uniwersytetem był meczet Al-Karawijjin w Fezie (Maroko), założo­ny pod koniec IX wieku. Nazwę swoją zawdzięczał te­mu, iż do jego założenia przyczynili się mieszkańcy sławnego miasta w Afryce Północnej (dziś Tunezja) Al-Kajrawanu, gdzie również był wspaniały meczet, sławne ognisko nauki, zbudowany przez zdobywcę Afryki Północnej, Sidi Ukba w 50 r. hidżry), — któ­rzy wyemigrowali z TCajrawanu do Maroka, ucieka­jąc przed heretyckimi Fatymidami. Założycielem me­czetu Al-Karawijjin miał być Fatima bint Nuham-mad Al-Fihri. Tak jak inne meczety, był ciągle po­większany i przebudowywany. Opiekowali się nim bowiem władcy wszystkich wielkich dynastii w Ma-ghrebie: Almorawidzi, Almohadzi, a później Marini-dzi. Każda z tych dynastii przyczyniła się do wzboga­cenia jego księgozbioru. Meczet-uniwersytet al-Ka-rawijjin począwszy od IX w., jaśniał przez kilka wie­ków na firmamencie naukowym islamu, promienio­wał swoją wiedzą zwłaszcza na cały Maghreb, lecz ściągał również do swych murów wielu wybitnych uczonych z arabskiego Wschodu. Przechodził on róż­ne koleje losu, był zawsze ośrodkiem ruchu patrio­tycznego ludu marokańskiego i doczekał się nowych czasów i dziś również jest znany jako siedlisko nauk tradycyjnych muzułmańskich, stanowiąc ważny wy­dział języka arabskiego i prawa muzułmańskiego uniwersytetu stołecznego w Rabacie.Z kolei, należy przypomnieć sławny meczet-uni­wersytet w Kairze, Al-Azhar, który jest już bardziej powszechnie znany również na Zachodzie. Ta słyn­na uczelnia arabsko-muzułmańska w Kairze cieszy się do dziś dnia zasłużonym autorytetem w świecie islamu. Założył go Dżauhar, wódz fatymidzkiego kalifa Al-Mui'izza, a prawdziwą uczelnią uczynił go kalif fatymidzki Al-Aziz w końcu X w. Początkowo był to ośrodek propagandy i umacniania doktryny ismailickiej, a z czasem meczet-uniwersytet Al--Azhar, po zwycięstwie ortodoksji sunnickiej za Aj-jubidów, stał się powszechną uczelnią, w której by­ły reprezentowane wszystkie szkoły prawne, jak i nauki świeckie. Meczet Al-Azhar wytrzymał wszys­tkie burzliwe czasy, jakie przechodził Egipt, a wraz z nim i jego stolica, i ciągle słynął jako uczelnia muzułmańska o najwyższym autorytecie. Dziś jest zre­organizowany, jako nowoczesny uniwersytet, ze wszy­stkimi wydziałami, lecz jego wydziały tradycyjne: języka arabskiego i prawa muzułmańskiego ciągle cieszą się zasłużoną sławą. Wielki rozkwit nauki i filozofii, literatury i sztuki przypada, najpierw na pierwszy okres panowania dy­nastii Abbasydów ze stolicą w Bagdadzie. Już pod koniec VIII w., a szczególnie w IX zaczęła się oży­wiona praca nad tłumaczeniem najważniejszych dzieł greckich, perskich, a pośrednio i hinduskich, na język arabski. Sławny kalif „oświecony" al-Ma-mun (813—833) szczególnie popierał naukę i uczo­nych, dopuszczał swobodę myśli. Tak więc, w Bagda­dzie w VIII—X w., zrodził się prawdziwy entuzjazm dla nauki. „Poszukiwanie wiedzy" stało się jakby po­trzebą szerokich rzesz wyznawców islamu, zgodnie z wyżej cytowanymi tradycjami. Pojawili się myśli­ciele arabscy, którzy nie tylko przyswoili kulturze arabsko-muzułmańskiej dawne dzieła naukowe i fi­lozoficzne, lecz TÓwnież sami, przez swoją oryginal­ną twórczość pchnęli naprzód poszczególne nauki i przekazali je potem Europie.