A A A

Reformy w islamie

Islam i kultura arabsko-muzułmańska, nad który- mi przejęli opiekę nowi hegemonowie, po upadku ka- lifatu Abbasydów w połowie XIII w., Turcy, Perso- wie i Mongołowie, ożywiły się i przeszły dalszą ewo- lucję, wchłaniając nowe tradycje religijno-filozoficz- ne, kulturalne, artystyczne, o czym pokrótce mówili- śmy w poprzednim rozdziale. W tej nowej epoce isla- mu trudno już mówić tylko o kulturze arabsko-mu- zułmańskiej, lecz o kulturze muzułmańskiej turec- kiej, perskiej i indyjskiej. Sam islam jako religia też uległ pewnej ewolucji, aczkolwiek raczej odnośnie swojej szaty zewnętrznej, jednak nie były to zmiany dotyczące istoty islamu, chyba że w niektórych prą- dach heterodoksyjnych. Lecz i hegemonia nowych ludów i dynastii w świecie muzułmańskim — Tur- ków, Persów i władców Wielkiego Mogoła w Indiach po kilkuwiekowym panowaniu zaczęły się chylić ku upadkowi, a wraz z nimi i sam islam — jako religia i jako siła polityczna tracił swój dawny dynamizm i prestiż. , ' Nastąpić miała nowa epoka w historii islamu i państw muzułmańskich, zapoczątkowana w XIX wieku w rezultacie silnej penetracji politycznej, eko-. nomicznej i kulturalnej państw europejskich w świe­cie islamu, i to na wszystkich jego obszarach od Ma-ghrebu począwszy, poprzez Bliski i Środkowy Wschód, Indie a skończywszy na Archipelagu Malajskim. Wspominaliśmy o tej penetracji w rozdziale poprzed- nim i przypominamy, że rozpoczęła się ona w nie­których regionach już w XVII i XVIII wieku. Wła­śnie w tym okresie islam znajdował się w stanic de­kadencji i marazmu intelektualnego. Szerzyły się wszędzie bractwa religijne o tendencjach mistycz­nych, zyskując sobie wielu zwolenników, tak wśród niższych warstw ludności osiadłej, jak i koczowni­ków. W związku z tym rozpowszechnił się kult świę­tych i inne wypaczenia przez przenikanie do islamu zwyczajów i praktyk ludowych, co godziło w istotne doktryny islamu ortodoksyjnego. Ulemowie w ośrod­kach naukowych muzułmańskich m. in. i na Al-Azha-rze, tkwili w średniowieczu, przetrwali i komentowali dzieła swoich wielkich przodków, odcinając się od rzeczywistości. Taka sytuacja' panowała we wszystkich krajach muzułmańskich aż do XIX wieku. Dlatego też nielicz­ni bardziej świadomi intelektualiści muzułmańscy — i to w różnych regionach islamu — zetknąwszy się z nowymi prądami kulturalnymi, jakie przenikały na Wschód z Europy, zauważyli ogromne zacofanie kul­turalne i techniczne społeczności muzułmańskiej, jak również zwrócili uwagę na degenerację islamu jako religii., Pojawiły się ruchy reformatorskie i moderni­styczne w różnych krajach muzułmańskich. Z jednej strony, reformatorzy religijni podjęli próby oczysz­czenia islamu z późniejszych naleciałości, wypaczają­cych, w ich opinii, prawdziwą religię, zawartą w Ko­ranie i sunnie Proroka, a z drugiej — reformatorzy--moderniści, przyjmując konieczność nawrotu do pierwotnego islamu, głosili jednocześnie ideę dosto­sowania go do nowoczesnych osiągnięć naukowych i do nowoczesnej kultury przez odpowiednią intepre-tację nauk islamu tak, by nie hamowały rozwoju kul­tury i nauki w świecie muzułmańskim, lecz sprzyjały temu rozwojowi, jak to było dawniej, w epoce wspa­niałego rozkwitu nauki i kultury arabsko-muzułmań-skiej. Najpierw pojawił się purytański prąd reformator­ski w samym sercu Arabii, głoszący nawrót do pier­wotnych źródeł islamu — tzw. wahhabizm. Nieco póź­niej, zaczął rozwijać bardzo ożywioną działalność ruch religijny w Maghrebie związany z bractwem Sa-nusijja. Z kolei, w tymże wieku XVIII, nastąpiło wiel­kie ożywienie religijne, pojawiły się dążenia refor­matorskie w Indiach muzułmańskich. Duch moderni­zmu powiał również w Kairze, na sławnym uniwersy­tecie muzułmańskim — Al-Azharze, który przez dłu­gie wieki był pogrążony w atmosferze średniowiecza. Pojawili się tam wybitni intelektualiści, moderniści egipscy, którzy odegrali wielką rolę nie tylko dla oży­wienia i odrodzenia islamu i nauk religijnych, lecz również przyczynili się bardzo do przebudzenia ducha patriotycznego egipskiego i ogólnoarabskiego. Zasłu­ga tych światłych „szajchów", czyli „doktorów" Al--Azharu była wielka dla Egiptu i sąsiednich krajów arabskich, począwszy od XVIII w., a jeszcze większa w wieku XIX, kiedy wystąpił sławny modernista Muhammad Abduh i jego uczniowie. Poczynania re­formatorów i modernistów muzułmańskich w Egip­cie odbiły się głośnym echem w innych krajach arab­skich i muzułmańskich: w Maghrebie, w Syrii i Tur­cji, w Indiach i na Archipelagu Malajskim (dzisiejszej Indonezji).