A A A

Prawa muzułmańskiego

Koran i sunna stanowią punkt wyjścia i podstawę dla rozwoju nauk „religijnych", do których w islamie zalicza się również naukę prawa — fikh. Innymi sło­wy, prawo muzułmańskie jest związane ściśle z reli­gią, a przepisy prawne islamu mają sankcję religijną. Prawo w islamie odgrywało i odgrywa nadal ogro­mną rolę, znacznie większą niż teologia. Prorok Mu­hammad przywiązywał wielką wagę do przepisów prawnych, czego dowodem jest, iż znaczna część świę­tej Księgi poświęcona jest tej właśnie dziedzinie. Uporządkowanie spraw ludzkich na tym świecie było dla niego nie mniej ważne niż sprawy świata przysz­łego. Podobnie i jego następcy w państwie muzuł­mańskim zatroszczyli się o dalszy rozwój prawa isla­mu i jego systematyzację. Koran i sunna Proroka za­wierają bowiem różne przepisy, czasem nawet szcze­gółowe, różne nakazy i zakazy, jednak nie jest to w żadnym wypadku systematyczny wykład prawa, cywilnego czy karnego. Taką systematyzacją prawa islamu zajęli się prawnicy muzułmańscy, opierając się przede wszystkim na Koranie i sunnie, uzupeł­niając je jeszcze dodatkowymi materiałami, m.in. na­tury metodologicznej i logicznej. Rzecz znamienna, świadcząca o wielkiej potrzebie tej nauki w miarę rozwoju społeczeństwa i państwa muzułmańskiego, które bardzo szybko stało się rozległym imperium, było to, iż spośród nauk muzułmańskich związanych z religią najpierw rozwinęła się nauka prawa muzuł­mańskiego. Islam w znacznie większym stopniu niż inne religie posiada charakter porządku prawnego, który reguluje całe życie muzułmanina, od kolebki do grobu. Może­my też powiedzieć, że prawo islamu jest syntezą myśli muzułmańskiej, jest najbardziej typowym przejawem drogi życia, nawet jak niektórzy twierdzą, jest isto­tą islamu. Nauka prawa muzułmańskiego miała w społeczności muzułmańskiej wysoką rangę, oznaczała w przeszłości „wiedzę" par excellence. Termin arab­ski na oznaczenie nauki prawa — jikh odpowiada mniej więcej terminowi prawnemu rzymskiemu — jurisprudentia, ale etymologiczne znaczenie tego ter­minu to: „wiedza", „mąćlrość", „inteligencja". ; Bóg jest źródłem wszelkiego prawa, władzy i spra­wiedliwości. Z punktu widzenia muzułmanina może ono być uważane za „prawo natury", było uważane za idealny porządek prawny, którego podstawą są ogól­ne zasady słuszności i sprawiedliwości, wszędzie i za­wsze aktualne w społeczności ludzkiej, tak prawo mu­zułmańskie było uważane przez jurystów muzułmań­skich za idealny porządek prawny, jako prawo Bos­kie, a więc doskonale, odpowiednie na wszystkie cza­sy i dla wszystkich społeczności ludzkich i narodów. Tak więc prawo to istniało od wieków, jak istnieją prawa natury, i jest odkrywane człowiekowi, od cza­su do czasu prorokom, jako objawienie Boga. Sub­stancja tego prawa, zawarta w „Księdze-Matce" — Umm al-Kitab — u Boga, została po raz ostatni prze­kazana Prorokowi islamu w oddzielnych objawie­niach — „znakach" — ajat i zebrane w jedną Księgę na ziemi — Koranie. Prawo muzułmańskie obejmuje całość obowiązków człowieka względem Boga i ludzi, reguły postępowa­nia względem swoich współwyznawców przede wszy­stkim, ale również względem społeczności niemuzuł-mańskich. Celem prawa muzułmańskiego jest wpro­wadzenie porządku i sprawiedliwości na tej ziemi, gdzie panuje chaos i niesprawiedliwość, kiedy zatra­ca się to prawo we współżyciu między ludźmi. Prawnicy muzułmańscy, wypracowując system prawa muzułmańskiego w VIII i IX w., stali na stano­wisku, iż istotną zasadą prawa w islamie jest wolność i sprawiedliwość, dlatego wierny muzułmanin ma prawo wyboru między tym, co nakazane i tym, co jest zakazane "Mędzy tym, co jest chwalebne, a między tym, co jest naganne. Jednak ze względu na słabość natury ludzkiej ta wolność człowieka powinna być czasem kierowana i ograniczona dla dobra całej spo­łeczności. Stąd też prawo objawione w Koranie i uzu­pełnione objawieniem pośrednim, zawartym w sun­nie, opracowane później na podstawie tych źródeł i usystematyzowane przez „mistrzów" — imamów prawa muzułmańskiego — jest szeregiem przykazań, które obejmują całość życia i postępowania ludzkiego. Obejmuje ono zarówno przykazania religijne, jak i przepisy prawne w ściślejszym tego słowa znaczeniu, obowiązujące jednostkę i społeczność ludzką, a więc zasady współżycia społecznego i podstawy organizacji państwowej. Islam i jego prawo oznaczały istotny przełom w ży­ciu Arabów, wyraźne zerwanie z dawną tradycją ara­bską okresu „pogaństwa" — al-dżahilijja; mimo to jednak, przejęło ono, jak islam w ogóle, niektóre z dawnych zwyczajów arabskich i usankcjonowało. Prawo muzułmańskie bowiem jako nauka — jikh, jest rezultatem skrupulatnych badań i studiów różnorod­nej materii — jeśli się je analizuje z punktu widze­nia świeckiego i naukowego, historycznego, bo dla wierzącego muzułmanina jest to prawo objawione — obejmujące różne składniki: treść religijną — Koran i sunnę Proroka — obyczaje i tradycje dawnej Arabii, pewne elementy przejęte od ludów zamieszkujących kraje podbite przez Arabów; to wszystko jednak zostało przepojone istotnymi naukami islamu i nosi jego piętno, a zarazem zwartą jednolitość. Prawo islamu powstawało i rozwijało się na specy­ficznym i skomplikowanym podłożu społecznym, poli­tycznym i administracyjnym. Jedynie okres życia i, działalności Muhammada był względnie spokojny, kiedy Prorok był sam prawodawcą, przywódcą poli­tycznym, a jednocześnie najwyższym arbitrem. Po nim nastąpił dość burzliwy okres panowania „kalifów sprawiedliwych", ze stolicą w Medynie, jednak trady­cje arabskie Mekki i Medyny były nadal bardzo żywe, tak więc i w dziedzinie prawa nie zaszły żadne istot­ne zmiany, lecz było ono kontynuacją dzieła Proroka, uzupełnianego chętnie sunną. Sytuacja zmieniła się za panowania dynastii Omaj-jadów. Powstało wielkie imperium arabsko-muzuł-mańskie, społeczeństwo bardzo zróżnicowane, o róż­nej ludności, różnych tradycjach kulturalnych i pra­wach. W społeczeństwie tym powstała nowa, jednolita administracja sprawiedliwości, w znacznej mierze wzorowana na tradycjach bizantyjskich, jednak wy­pracowywana w drodze własnej praktyki, wspomaga­na specjalnymi zarządzeniami kalifów, przy uwzglę­dnianiu nakazów prawa religijnego zawartego w Ko­ranie i sunnie. Za panowania Omajjadów zaczęła się rozwijać powoli nauka prawa muzułmańskiego i kształtowało się prawo muzułmańskie jako system, osiągając swój najwyższy rozkwit za następnej dyna­stii. Abbasydzi starali się uczynić prawo muzułmań­skie jedynym prawem państwa, sprzyjali więc bardzo rozwojowi, nauki prawa muzułmańskiego, dążąc do zlania się teorii i praktyki w administracji sprawie­dliwości, władzy politycznej i prawie islamu. Jak już wiemy z rozdziału o historii państw muzułmańskich, imperium arabsko-muzułmańskie utrzymało się w ca­łości tylko jeden wiek (a nawet w tym pierwszym już wieku oderwała się Hiszpania), wkrótce bowiem powstały odrębne organizmy państwowe w ramach kalifatu. Jednak w tym czasie nauka prawa muzuł­mańskiego wypracowała już jednolity, zwarty system prawa sunnickiego. Prawnicy muzułmańscy byli względnie niezależni od władzy politycznej — zacho­wało więc ono swoją jedność i trwałość w świecie islamu, mimo wszystkich zmian politycznych, a na­wet mimo znacznego rozdarcia religijnego, stało sfę głównym czynnikiem jednoczącym podzielony często politycznie i ideologicznie cały świat islamu. Charakteryzując jeszcze jeden aspekt prawa mu- zułmańskiego, należy podkreślić, iż prawo to repre- zentuje skrajny przypadek „prawa jurystów". Zo- stało ono bowiem wypracowane i rozwinięte jako sy- stem przez „prywatnych" jurystów i nauka prawa, a nie ustawa czy rozporządzenie, odgrywała rolę pra- wodawcy.