A A A

Powstanie kościoła protestanckiego

Terminem „Kościoły protestanckie" określa się dziś te wyz­nania chrześcijańskie, które nie łączą się instytucjonalnie ani z Kościołem rzymskokatolickim, ani z prawosławnym. Przymiotnik „protestancki" pochodzi od słowa „protestan­tyzm" (od łac. protestor, protestari „publicznie zaświadczać, ogłaszać"), będącego łączną nazwą chrześcijańskich wyznań i ugrupowań religijnych, które powstały — bezpośrednio lub pośrednio — w wyniku ruchów reformatorskich i pod hasłem powrotu do zasad Ewangelii kształtowały się w opozycji do dok­tryny, kultu i organizacji Kościoła katolickiego. Historycznie nazwa „protestantyzm" wywodzi się od uroczystego protestu zgłoszonego na sejmie Rzeszy w Spirze 19 kwietnia 1529 r. przez zwolenników luteranizmu. Sprzeciwili się oni uchwale podjętej przez katolicką większość, popartej przez cesarza, a zabraniającej szerzenia poglądów luterańskich oraz potępiającej powstały na ich podłożu ruch reformacyjny. Z upływem czasu termin „protestantyzm" nabrał znaczenia doktrynalno-organizacyjnego, mimo iż nowe Kościoły i wspól­noty chrześcijańskie przyjmowały raczej nazwy wskazujące albo na postać założyciela (np. luteranizm — od Lutra, kalwinizm — od Kalwina), albo na specyficzną treść uwypukloną w ich dok­trynie (np. metodyści, baptyści, adwentyści itp.). Część wspólnot protestanckich nawiązując do Ewangelii jako głównego źródła religijnej inspiracji dodaje do swej oficjalnej nazwy przymiot­nik „ewangelicki", a ich wyznawców nazywa się ewangelikami. Współcześnie terminy „protestantyzm" i „protestancki" obej­mują wszystkie powstałe w XVI w. na gruncie reformacji Ko­ścioły i wyznania niekatolickie, a także wielką liczbę odłamów i ugrupowań religijnych, które w późniejszych czasach, głównie w okresie zwanym drugą reformacją (XVII w.), wyłoniły się z tych wyznań w wyniku kolejnych protestów religijnych zwróconych zarówno przeciw Kościołowi katolickiemu, jak i przeciw macierzystym Kościołom protestanckim. Poszczególne Kościoły i ugrupowania protestanckie różnią się od siebie w sprawach doktryny, kultu i organizacji, ale wszystkie przyjmują pewne wspólne zasady stanowiące podstawę ich odrębności wobec katolicyzmu. Do zasad tych należy uzna­wanie Biblii za jedyne źródło objawienia (tj. treści wiary, prze­kazanych ludziom przez Boga) oraz zanegowanie i odrzucenie tradycji uważanej przez Kościół katolicki za drugie źródło obja­wienia, a jednocześnie za podstawę wykładni zasad wiary i nau­ki kościelnej. Z tej naczelnej zasady wypływa inna, przyznająca każdemu wierzącemu prawo własnego interpretowania Biblii bez pośrednictwa jakiegoś urzędu nauczycielskiego, gdyż w pro­testantyzmie decydujące znaczenie ma bezpośredni kontakt wiernych z Bogiem, a nie religijność kościelna. Zasada ta uwy­pukla więc znaczenie religijności indywidualnej. W nauce o łasce i zbawieniu wszystkie kierunki protestan­ckie przyjmują zasadę „usprawiedliwienia przez wiarę", czyli przez wiarę w Jezusa Chrystusa, bez uczynków prawa. Z sied­miu sakramentów katolickich uznają tylko chrzest i eucha­rystię jako komunię pod dwiema postaciami, traktowaną jed­nak symbolicznie, gidyż (poza luteranizmem) nie uznają w niej realnej obecności Chrystusa pod postaciami chleba i wina. Ko­ścioły protestanckie odrzucają spowiedź indywidualną i nie przyznają kapłanowi roli pośrednika przebaczenia boskiego, na­danej mu w rzymskim katolicyzmie. Nie uznają też kultu Ma­ryi i jej szczególnego znaczenia jako Matki Jezusa i Bożej Ro­dzicielki, gdyż nie ma on podstaw biblijnych, podobnie jak kult świętych i relikwii oraz odpusty. Nie przypisują także więk­szego znaczenia codziennej mszy oraz innym przejawom sfor­malizowanej religijności katolickiej. Akcentują za to szczegól­nie wartość świadomości religijnej jednostki i indywidualnego kontaktu z Bogiem. Kościoły i wspólnoty protestanckie odrzuciły koncepcję „Ko­ścioła widzialnego" jako zewnętrznej, hierarchicznie zorganizo­wanej instytucji uważającej się za niezbędnego pośrednika zba­wienia. Zamiast niej wprowadziły koncepcję „Kościoła niewi­dzialnego", pojmowanego jako „społeczność świętych" (M. Lu­ter), wspólnota wybranych (U. Zwingli) lub przeznaczonych do zbawienia (J. Kalwin), czyli oparte na duchowej jedności zgro­madzenia wierzących, będących, dzięki zasługom Chrystusa, przedmiotem działania łaski Bożej. Z takiej koncepcji Kościoła wynika odrzucenie katolickiego pojmowania hierarchii kościelnej jako niezbędnego pośrednika między Bogiem i wierzącymi, a zwłaszcza uprzywilejowanego stanowiska i roli biskupa rzym­skiego jako papieża, oraz negowanie idei „sukcesji apostolskiej". Kościoły i wspólnoty protestanckie dopuszczają wiernych do udziału w wyborze duchownych, pastorów, biskupów i kazno­dziejów, którzy swój urząd wykonują z upoważnienia zgroma­dzenia wierzących, a nie niezależnego od nich nadania. Dopu­szczają też świeckich do zarządu sprawami gminy wyznaniowej. Wynikiem tego jest zmniejszenie znaczenia duchownych w ko­ścielnej organizacji religijnej. Kościoły te, głosząc postulat „re­alizacji woli Bożej w świecie" przez każdego wiernego, nie wy­magają od duchownych celibatu i z małymi wyjątkami nie uzna­ją potrzeby istnienia zakonów i klasztorów.Przyczyny powstania Kościołów protestanckich Rozwijające się w czasach późnego średniowiecza (XIV—XV w.) dążenia do zerwania z formalizacją życia religijnego w ramach ówczesnych instytucji kościelnych utrzymały się również w XVI w. Dążenia te zawsze się łączyły z próbami uzupełnienia, a nawet zastąpienia oficjalnych form kultu nowymi obrzędami, których źródłem była indywidualna pobożność wypływająca z rozmyślań i praktyk ascetycznych jednostki. W prądach tych, określanych mianem devotio moderna („nowa pobożność"), wy­rażała się tendencja do pogłębienia rozumienia religii i religij­ności wśród szerokich kręgów społecznych. Zarazem prądy te były jednocześnie wyrazem braku zaufania do oficjalnego Ko­ścioła, powszechnie krytykowanego za skostnienie i ześwieccze­nie, za bogacenie się wbrew nakazom Ewangelii i rozwiązłość obyczajów jego przedstawicieli oraz za nadużycia, także za sy-monię, nepotyzm (protegowanie krewnych czy ulubieńców), kup­czenie odpustami i relikwiami, czego dopuszczali się niemal po­wszechnie członkowie hierarchii kościelnej, z papieżem i jego kurią na czele. Wyrazem szczególnej nieufności do papiestwa były pogląjdy koncyliarystyczne, tj. głoszące wyższość soboru powszechnego nad papieżem i zarazem będące próbą i reformy Kościoła od wew­nątrz. Próba ta, choć nie przyniosła spodziewanych wyników, świadczyła o żywym fermencie umysłowym, mającym na celu reformę Kościoła i naprawę stosunków kościelnych. Do tego fermentu rychło się dołączył ferment społeczny, wiążący postu­lat naprawy Kościoła z żądaniem zniesienia ucisku społecznego i naprawy krzywd. Potęgowały go powszechna niechęć do uciąż­liwych opłat i danin na rzecz kleru i instytucji kościelnych oraz dążenie feudalnych możnowładców do łatwego wzbogacenia się przez zagarnięcie dóbr duchownych. Na tym tle zrodziła się re­formacja rozpoczęta wystąpieniem Marcina LUTRA (1483— —1546), popartym przez dużą część ludności Niemiec i całej Europy. Kalwinizm Pod wpływem nauki M. Lutra działalność reformacyjną w Szwaj­carii rozpoczął Ulrich ZWINGLI (1484—1531), duchowny i teo­log, który rozwinął własną doktrynę opartą wyłącznie na Biblii traktowanej jako księga prawa. Na tej podstawie uważał, że władza świecka musi wcielać w życie zasady religijne. Prowa­dziło to do sakralizacji władzy świeckiej i nietolerancji religij­nej. Polityczny charakter reform U. Zwingliego spowodował zatarg zbrojny między kantonem Zurychu, w którym działał, a innymi kantonami, gdzie przeważały wpływy katolickie. U. Zwingli sam stanął na czele walki i zginął w bitwie pod Kap-pel w 1531 r. Pokój, który potem zawarto, zapewniał każdemu kantonowi swobodę wyznania. Spodkobiercą idei U. Zwingliego i głównym organizatorem reformacji w Szwajcarii, szerzącej się głównie wśród mieszczań­stwa, był Jan KALWIN (1509—1564), pochodzący z Pikardii we Francji. Z wykształcenia prawnik i teolog, był zwolennikiem poglądów M. Lutra już w latach trzydziestych XVI w., za co musiał opuścić Francję chroniąc się w Bazylei, gdzie w 1536 r. napisał swe główne dzieło Institutio christianae religionii (Nau­czanie religii chrześcijańskiej), będące do dziś podstawowym dziełem formy chrześcijaństwa zwanej od jego nazwiska kalwi-nizmem. W tym samym roku G. Farel, przywódca reformacji w Genewie, zaprosił go do tego miasta, gdzie J. Kalwin przeby­wał dwa lata, czynnie uczestnicząc w tworzeniu protestanckiej organizacji kościelnej. Wskutek zatargu ze świeckimi seniorami kantonu musiał opuścić Genewa i osiadł w Strasburgu jako pa­stor i profesor teologii. W 1541 r. zaproszono go znowu do Genewy, gdzie pozostał do końca życia, realizując opracowane przez siebie zasady dy­scypliny kościelnej, zawarte w jego Zarządzeniach kościelnych. Zgodnie z nimi na czele miasta miał stać konsystorz złożony z sześciu duchownych i dwunastu świeckich, a jego zadaniem była kontrola nie tylko poglądów religijnych, ale i stylu życia mieszkańców Genewy, którym zakazano wszelkich rozrywek. Wprowadził też surowe represje (do kary śmierci włącznie) za herezję i za wykroczenia obyczajowe. Między innymi za jego sprawą spalono na stosie w 1553 r. Michała Serweta, jednego z twórców antytrynitaryzmu. Autorytet J. Kalwina uczynił z Ge­newy centrum kalwinizmu, przyciągając studentów z Francji, Holandii. Niemiec, Siedmiogrodu i Polski i inspirując ruch re-formacyjny w tych krajach. W swej bogatej korespondencji twórca wyznania protestanckiego atakował szerzący się w Polsce arianizm, nakłaniał też Zygmunta Augusta do wprowadzenia re­formacji. Wywarł wpływ na poglądy Jana Łaskiego (1499—1560), który był głównym organizatorei|n Kościoła Reformowanego w Polsce. Dwa lata po śmierci J. Kalwina została ogłoszona // Kon­fesja Hehvecka obejmująca ustalone przez niego zasady wiary, kultu i organizacji religijnej. Stała się ona podstawą wyznania chrześcijańskiego, którego zwolennicy nazwali się Kościołem Ewangelicko-Reformowanym, w celu odróżnienia się od Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, czyli lutoranizmu. Doktryna religijna opracowana przez J. Kalwina, podobnie iak luteranizm, przyjęła Biblię jako jedyne źródło objawienia i odrzuciła tradycję, zwłaszcza patrystyczną, oraz autorytet pa­piestwa i związaną z nim hierarchię kościelną. Odrzuciła też kult Matki Boskiej, świętych, relikwii i obrazów, instytucję zakonów i celibat księży, a z sakramentów zachowała tylko chrzest i ko­ni unię udzielaną pod dwiema postaciami, przy czym pod wpły­wem U. Zwingliego uznała w niej zamiast duchowej, lecz real­nej (jak w luteranizmie), tylko symboliczną obecność Chrystusa. J. Kalwin uważał, że Biblia jest prawem, które ma kierować całym życiem człowieka wierzącego, stąd cechą kalwinizmu jest jego moralizatorski charakter. Istotnym elementem kalwinizmu jest wyprowadzona z wiary we wszechmoc Boga nauka o predestynacji. Według niej Bóg przeznaczył jednych ludzi z góry do zbawienia, a drugich na potępienie, i stosownie do tego obdarzył ich łaską wiary lub im jej odmówił. Wybrani są więc zobowiązani do bezustannej, ak­tywnej służby Bogu, którego kalwinizm pojmuje jako surowego władcę, wymagającego od ludzi, aby się skupili na sprawach służących zbawieniu. Dlatego niedzielę zaleca spędzać na mo­dlitwie i czytaniu Biblii i potępia wszelkie rozrywki (tańce, za­bawy, teatr, gry hazardowe itp.). Predestynacja miała się przeja­wiać w pilności i pracowitości, co przyczyniło się do rozwoju przemysłu w krajach znajdujących się w kręgu oddziaływania kalwinizmu. Rygorystyczna etyka, w której pracowitość i za­możność jest znakiem wybrania, a nie zapłatą za zasługi poleca­jące na wykonywaniu dobrych uczynków, stała się podstawą no­wego typu cywilizacji i moralności — surowej i purytańskiej, widocznej do dziś, szczególnie w krajach anglosaskich. Kult w kalwinizmie cechuje prostota i surowość. J. Kalwin usunął z niego wszystkie średniowieczne naleciałości. Głównym elementem nabożeństwa jest czytanie Biblii i jej wykład przez kaznodzieję. W kościołach nie ma obrazów i ozdób ani uroczy­stej muzyki. Z kultu tego wyeliminowano w znacznym stopniu uczucie i wyobraźnię, co utrudniało kalwinizmowi pozyskanie warstw ludowych. Do Polski kalwinizm dotarł w XVI w., a małopolscy jego zwolennicy zwołali pierwszy synod w Pińczowie w 1550 r. Zor­ganizowany był w trzy jednoty — małopolską, wielkopolską i li­tewską, której protektorami byli Radziwiłłowie. Wielkie zasługi dla rozwoju kalwinizmu w Polsce położył Mikołaj Rej z Nagło­wic, uczestnik wielu synodów i autor dzieł o tematyce religijnej. Pomnikowym dziełem Kościoła Ewangelicko-Reformowanego był przekład Biblii na język polski, wydany drukiem w 1563 r. w Brześciu, dzięki funduszom Mikołaja Czarnego Radziwiłła (dlatego przekład ten nazywa się Biblią Brzeską lub Radzi wił łow-ską). Okres kontrreformacji osłabił znacznie kalwinizm, który jednak przetrwał trudne czasy. Obecnie istnieje Kościół Ewangelicko-Reformowany liczący około 5000 wiernych.'Ma on ustrój synodalno-prezbiterialny, po­legający na tym, że w zarządzie Kościoła, a także parafii oprócz duchownych uczestniczą świeccy. Na czele Kościoła stoi synod, który wybiera zwierzchnika duchownego i prezesa synodu oraz konsystorz. Kościół ten należy do Polskiej Rady Ekumenicznej i jest członkiem Światowego Aliansu Kościołów Reformowanych, mającego siedzibę w Genewie.