A A A

Pierwsza szkoła religijna

Mu'tazila, to pierwsza „szkoła" religijna w łonie islamu ortodoksyjnego, szkoła w ściślejszym tego sło­wa znaczeniu, a nawet trzeba powiedzieć, że była to cała grupa szkół o tendencjach racjonalistycznych. Początki tej szkoły religijno-filozoficznej muzułmań­skiej nie są dobrze znane. Sam termin — mutazylici — to „ci, którzy się oddzielili", oczywiście od głównej linii ortodoksyjnej sunnizmu. Z jednej strony, wy­daje się, że początkowo byli wśród nich asceci, tak jak pierwsi mistycy, a z drugiej — w I. w. hidżry zna­leźli się wśród nich „politycy", którzy brali udział w dyskusjach na temat legalności kalifatu; po opano­waniu władzy przez Omajjadów; był to bowiem czas walk politycznych i powstania znanych nam już sekt o podłożu politycznym — charydżytów i szyitów. Ostatecznie jednak szkoła mutazylitów ukształtowa­ła się jako szkoła teologiczna, doktrynalna w II i III w. hidżry (VIII — IX w. n.e.) Mutazylitów można usytuować na drodze rozwoju doktrynalnego jako kontynuatorów kadarytów, broniących tak jak tam­ci, tylko z większą subtelnością i zdecydowaniem, cał­kowitej wolności woli człowieka w jego działaniu. Wielką zasługą mutazylitów było odwoływanie się do rozumu jako kryterium poznania religijnego. Inicjatorem tej szkoły mutazylicl^iej był Wasil Ibn Ata (zm. 748), który w swoich zbyt „liberalnych" poglądach „oddzielił się" od prawowiernej społecz­ności sunnickiej, dając w ten sposób zdecydowany po­czątek spekulacji filozoficznej i dialektyce w islamie. Ten filozoficzny prąd religijny, choć bardzo wyraź­nie odchylał się od ortodoksyjnych, tradycyjnych po­glądów sunnickich na istotę Boga, na pozycję czło­wieka, sprawiedliwość itd., jednak nie był herezją w ścisłym tego słowa znaczeniu, lecz szkołą teologi­czną, starającą się zmieścić w ramach sunnizmu. Przyjęcie „rozumu" — akl jako kryterium poznania religijnego prowadziło do uwolnienia ideii monote­istycznej od wszelkich elementów ludowych i tra­dycyjnych, które zaciemniały ideę rygorystycznego monoteizmu islamu, co jest jego istotą. Sami określa­li siebie jako „lud — obrońcy jedności i sprawiedli­wości Boga" — ahl al-adl wa at-tauhid. Pragnąc ustrzec i obronić „jedność i jedyno:';ć" Boga-Allaha — tauhid, nie odróżniali oni atrybutów boskich od istoty Boga; a pragnąc zachować i-obronić „sprawie­dliwość" — adl, nauczali, iż Bóg jest zobowiązany wybierać dobro, należy to do istoty Boga. Mutazylici, jeszcze bardziej niż kadaryci, wierzyli, iż człowiek jest twórcą swoich czynów, bez interwen­cji Boga. Wolność woli człowieka pociąga za sobą w konsekwencji pewne ograniczenie wszechmocy Bo­ga, co sprzeciwiało się formalnie ortodoksyjnej kon­cepcji Boga, jako „wszechmocnego Pana niebios i ziemi, i tego wszystkiego, co się między nimi znajdu­je". Skoro człowiek ma wolną wolę i może czynić, co mu dyktuje rozum czy uczucie, to Bóg „ma obowią­zek" nagradzać ludzi dobrych, a karać ludzi złych. Inaczej mówiąc, wszechmocy tradycyjnie pojmo­wanego Boga-Allaha, mutazylici przeciwstawili „obo­wiązek" Boga względem Jego stworzeń, czyli w kon­sekwencji dochodzili do stwierdzenia, iż człowiek jest wolny, a Bóg nie jest całkiem wolny, bo powinien On wybrać dobro „racjonalne". Według nich, dobro i zło istnieje w rzeczach i daje się odkryć przez rozum. Inaczej mówiąc, kiedy ortodoksi sunniccy' twierdzą, że „dobro to jest toŁ co nakazuje Allah; a zło, tym czego On zakazuje" — to mutazylici uważają, iż is­tnieje dobro i zło absolutne i są one ukazywane, czy też wyznaczane przez Boga, lecz rozpoznawane przez rozum. Takie było stanowisko mutazylitów odnoś­nie pojmowania sprawiedliwości — adl. Drugim istotnym problemem teologicznym dysku­towanym przez mutazylitów, to była jedność .i je-dyność Boga. Muzatylici zareagowali w sposób bar­dzo zdecydowany i konsekwentny przeciwko skraj­nemu antropomorfizmowi niektórych „doktorów" ortodoksyjnych. Przeciwstawiali się oni tym, którzy obdarzali Boga ciałem, w takiej czy innej postaci a uważali Boga za czystego ducha, odrzucali więc at­rybuty, jako istniejące poza Nim, poza Jego esencją, gdyż według ich opinii, to umniejsza jedność Boga, jeśli nie przekreśla i w konsekwencji prowadzi do politeizmu. Dyskusja nad atrybutami Boga prowadziła do pro­blemu „stworzenia" względnie „wieczności" Koranu. Ortodoksi sunniccy uważali „słowo" — kalam jako atrybut wieczny Boga, a więc nie stworzone, co ozna­cza, że i Koran, manifestacja słowa boskiego, jest wieczny i nie stworzony również. Takiemu stanowi­sku teologów ortodoksyjnych przeciwstawili się mu-tazylici, stwierdzając iż Koran jest „słowem objawio­nym" i jest stworzony; jeśli by tak nie było, to byłby on wieczny tak samo jak Bóg, a przecież jedynie On jest wieczny. Wspomnieliśmy wyżej, iż mutazylici byli nazywani „racjonalistami" islamu. Rzeczywiście posługiwali się oni instrumentami rozumowania przejętymi z filo­zofii. Tak więc, z jednej strony, rozwijali oni swoje doktryny pod wpływem idei i dialektyki filozofów, a z drugiej — przyszło im bronić dogmatu i wiary muzułmańskiej przeciwko inwazji filozofii greckiej. Zatriumfowali oni przez pewien czas w Bagdadzie i reprezentowali islam oficjalny w pierwszej połowie IX wieku. Szczególnie idea stworzenia Koranu zo­stała przyjęta z aprobatą przez światłego kalifa Al--Mamuna, który narzucił ją społeczności muzułmań­skiej jako artykuł wiary. W 883 r., doktryna mutazy­litów stała się oficjalnie obowiązującą w kalifacie; przeciwników jej surowo karano, polała się też krew. Tak na przykład wielki teolog i prawnik, Ibn Hanbal został uwięziony i ukarany chłostą; władza świecka prześladowała zwolenników tradycyjnych poglądów, broniących tezy „wieczności" Koranu. Zacięta walka teologiczna trwała prawie pół wieku i spowodowała wielkie zamieszanie w dziedzinie wiary. Mutazylici, którzy zaczynali swoją działalność w duchu liberaliz­mu, broniąc, mówiąc ogólnie, wolności człowieka, kończyli w nietolerancji, występując zawzięcie w o-bronie głoszonych przez siebie doktryn. W dalszej swojej działalności mutazylici podzielili się na dwie szkoły, a ośrodkami ich działalności były: Basra i Ba­gdad. Wybitnymi przedstawicielami szkoły z Basry byli: Abu al-Huzajl al-Allaf, Al-Dżubbai i jego syn Abu Haszim; szkołę z Bagdadu natomiast reprezento­wali: Biszr Ibn al-Mutamir, Dżafar Ibn Harb i Dżafar Ibn Mubaszszir al-Kasabi.Jednak doktryny religijne głoszone przez muta­zylitów nie zdołały się długo utrzymać, mimo popar­cia kalifa Al-Mamuna i jego bezpośrednich dwóch na­stępców. Już bowiem trzeci następca Al-Mamuna, Al--Mutawakkil , odczuwając konieczność wzmocnienia swojej władzy politycznej i religijnej, a wspierany przez teologów ortodoksyjnych, przy­wrócił tradycyjne ortodoksyjne nauki islamu; wy­stąpił on zarówno przeciwko mutazylitom jak i mi­stykom. Aczkolwiek doktryny „liberalne" mutazylitów nie zapanowały w swojej czystej postaci, to jednak wy­warły one wielki wpływ na dalsze kształtowanie się islamu sunnickiego, jak również na rozwój teologii głównych sekt muzułmańskich — charydżytyzmu, szyizmu i ismailizmu. Islam sunnicki, po długo jeszcze trwających spo­rach teologicznych ze zwolennikami szkoły mutazy- lickiej, doszedł do pewnego kompromisu między tra­dycją a „racjonalizmem" mutazylitów.