A A A

PAŃSTWO MUZUŁMAŃSKIE

Podkreślaliśmy już na początku, iż islam to religia i państwo jednocześnie, a wraz z tym i system praw­ny. Obserwujemy to bardzo dobrze w dziejach isla­mu, który się szerzył szybko na wschodzie i na zacho­dzie, tworząc wielkie „uniwersalne" państwa muzuł­mańskie, jakimi były kalifaty, bądź też mniejsze or­ganizmy państwowe, organiczające się do jednego kraju względnie regionu świata islamu, kiedy osłab­ła władza wielkich kalifatów. Jednocześnie z rozwo­jem państw muzułmańskich oraz pewnych teoretycz­nych podstaw politycznych muzułmańskich, w opar­ciu o zasady zawarte w Koranie i sunnie Proroka, rozwijało się i prawo muzułmańskie tworząc w końco­wej fazie rozwoju „nauki prawa muzułmańskiego" — jikh cały system prawny, którym muzułmanie szczy­cą się do dnia dzisiejszego. Postaramy się przedstawić na następnych stronach bardzo zwięźle ekspansję islamu i umocnienie się tej religii na rozległych obszarach w Azji i w Afryce, wymieniając najważniejsze dynastie muzułmańskie, oraz przedstawimy w ogólnych zarysach istotne wia­domości o nauce prawa muzułmańskiego, określanego terminem jikh. 1. „Państwo Medyny" i „Kalifowie sprawiedliwi" Muhammad nie pozostawił żadnego potomka męs­kiego, nie pomyślał też o swoim następcy, ani też niewydał żadnego zarządzenia w tej sprawie. Sytuacja w samej Arabii nie była jeszcze ustabilizowana i kie­dy jego zabrakło, mekkańczycy i medyńczycy zaczęli walczyć o władzę. Odżyły dawne waśnie, utworzyło się kilka ugrupowań politycznych. W tej trudnej sy­tuacji, grożącej rozpadem młodego państwa arabsko--muzułmańskiego, wybitny mąż stanu owego czasu, bliski „towarzysz" Proroka, Umar Ibn al-Chattab, późniejszy drugi kalif, opanował anarchię, złożył przysięgę na wierność jednemu— z pierwszych wyz­nawców Proroka, Abu Bakrowi. Abu Bakr miał sze­reg tytułów do tego, by być „zastępcą Proroka" — chalijat an-nabi i poprowadzić dalej młodą społecz­ność muzułmańską. Dowiódł on bezwzględnej wier­ności Prorokowi w trudnych sytuacjach, kiedy go wielu opuściło: był towarzyszem „wędrówki" — hidż-ry Proroka z Mekki do Medyny; w wyprawach wo­jennych był ciągle u boku Muhammada, który mu po-wieżał ważne misje, a m.in. prowadzenie pierwszej pielgrzymki do Mekki w 631 r., a następnie przewod­niczenie modlitwie w zastępstwie Proroka, kiedy ten zapadł na swoją chorobę, która okazała się śmiertelną. Stanowisko Umara Ibn al-Chattaba było decydujące. Pociągnął on za sobą zdecydowaną większość przed­stawicieli Mekki i Medyny, którzy również złożyli przysięgę na wierność Abu Bakrowi. Kalifat Abu Bakra, który trwał tylko dwa lata (632—634), był w rzeczywistości rodzajem trium-wiratu: Abu Bakr, Umar Ibn al-Chattab i Abu Ubaj-da (późniejszy dzielny wódz arabski). Sytuacja była bardzo krytyczna, rodzące się bowiem imperium arabskie oparte głównie na autorytecie Muham­mada, groziło rozpadem: wśród plemion beduińskich jedne odrzucały jawnie islam, a inne odmawiały pła­cenia podatku, lub zajmowały chwiejną pozycję. Abu Bakr miał podwójne zadanie do spełnienia: wewnątrz .— zabiegi dyplomatyczne względem plemion zajmu­jących niepewną pozycję, utrzymanie porządku w państwie i ochrona przed rozbojem; na zewnątrz — przygotowanie się do dalszej ekspansji w kierunku Syrii i posiadłości Bizancjum. Do tego jeszcze, jak to zwykle bywało w historii, kiedy zabrakło wielkiego człowieka, pojawili się fałszywi prorocy w różnych częściach Arabii, którzy rościli sobie prawa do konty­nuowania dzieła Muhammada. W rezultacie, podczas dwóch lat panowania Abu Bakra islam umocnił dalej swoją pozycję na Półwyspie Arabskim, a ponadto wojska arabskie ruszyły na podbój ziem Bizancjum, gdzie panował cesarz Herakliusz, zajęły znaczną część Syrii i przygotowywały się do podboju Persji. Abu Bakr wyznaczył na swojego następcę Umara Ibn al-Chattaba, co zostało ogólnie przyjęte przez spo­łeczność arabsko-muzułmańską i w imieniu całej gminy notable złożyli mu przysięgę na wierność. Umar Ibn al-Chattab pozostał w historii arabskiej i muzułmańskiej jako wzór kalifa: wybitny mąż sta­nu, dzielny wódz, znakomity organizator państwa i człowiek prawy. Kalif ten panował przez dziesięć lat (634—644), a okres ten jest okresem wielkiej ek­spansji islamu i wzorowej organizacji państwowej, I, opartej na nowej religii i jej prawie. W chwili jego śmierci, kiedy zginął z ręki niewolnika perskiego w 644 roku, cała Persja, Syria, EgipM Cyrenajka zna­lazły się pod panowaniem arabslum i wszystkie te kraje były dobrze administrowane. Warto zaznaczyć, że po zwycięskiej kampanii na • froncie perskim Umar zdecydował się przenieść cen­trum polityczne państwa do nowo założonych miast--obozów wojskowych w Iraku — Basry leżącej w delcie Eufratu i Tygrysu i Kufy, znajdującej się w pobliżu An-Nadżafu. Miasta te stały się póź­niej sławnymi ośrodkami kulturalnymi i naukowymi, gdzie rozwijały się studia religijne, prawne, filologi­czne i inne nauki świeckie. Podczas gdy jedna armia arabska prowadziła zwycięską kampanię w Persji, druga pomaszerowała w kierunku zachodnim i już w 640 roku zajęła pier­wsze miasta egipskie, a niebawem i Aleksandrię, }ctó-ra była drugą stolicą Bizancjum i znanym centrum naukowym. Jedną z głównych przyczyn sukcesów arabskich były despotyczne rządy, różnice wewnętrzne — reli­gijne i rasowe w dwóch wielkich ówczesnych impe­riach orientalnych: Bizancjum i Persji Sasanidów. Oczywiście niemałą rolę odegrał u Arabów ich wielki entuzjazm religijny, odwaga wojenna, chęć zdobycia bogactw i potęgi. Po podboju Syrii kalif Umar mianował guberna­torem tej prowincji mekkańczyka Mu'awiję z rodu Umajja, syna wpływowego Abu Sufjana, który przez dłuższy czas opierał się Prorokowi. Ta nominacja mia­ła doniosłe znaczenie dla dalszych losów społeczności muzułmańskiej i historii państwa arabskiego, miał on bowiem zostać założycielem arabskiej dynastii Omajjadów, która przejęła władzę po „kalifach spra­wiedliwych". Mu'awija, człowiek ambitny i bystry polityk, jeszcze jako gubernator Syrii zaproponował kalifowi Umarowi zbudowanie floty dla skutecz­niejszej walki z Bizancjum. Lecz dopiero za następ­nego kalifa, Usmana udało mu się zrealizować swój plan budowy pierwszej floty arabskiej. • Kalif Umar Ibn al-Chattab przed swoją śmiercią zdołał wyznaczyć sześć osób jako elektorów, którzy mie]i wybrać kandydata na jego następcę. Wybór padł na człowieka słabego i już wiekowego, lecz sły­nącego z wielkiej pobożności. Usmana z rodu Umajja. człowieka najmniej odpowiedniego do kontynuowania dzieła wybitnego poprzednika. Jednak bieg wydarzeń nie został zatrzymany, zwy­cięskie pochody arabskie były nadal kontynuowa­ne: najazdy w Azji Mniejszej, ostatnie operacje w Persji, postępująca okupacja Armenii, walki w Afry­ce Północnej. Za Usmana nastąpiło ważne wydarze­nie religijne dla islamu, a mianowfcie został zreda­gowany autorytatywnie Koran. Jednak niebawem za­częły się niesnaski w łonie wpływowych kół, wrogo nastawionych do kalifa. Do walk politycznych wmie­szała się m.in. wdowa po Proroku, młoda i ambitna A'isza. Te różne machinacje doprowadziły do rozru­chów wojskowych i wojny cywilnej w kalifacie. W rezultacie Usman został zamordowany, a kalifem zo­stał Ali, mąż córki Proroka Fatimy. Ali ostatecznie został kalifem, lecz nie znalazł po­wszechnego uznania i cały okres jego panowania był czasem walk i zamieszek, jakie powstały wśród pre­tendentów do władzy kalifa, których popierała A'isza. Szczególnie groźna dla sprawy Alego była odmowa uznania go jako kalifa przez Mu'awiję, dzielnego gu­bernatora Syrii. Ali syn Abu Taliba został władcą już wielkiego państwa, które jednak było przedzielone przez prowincję syryjską, nad którą panowali niepo­dzielnie Omajjadzi z Mu'awiją na czele. Ostatecznie Ali, w rezultacie niezdecydowanego i nieudolnego działania tracił grunt pod nogami, a umacniał swoją pozycję Mu'awija. Został on proklamowany kalifem przez Syryjczyków, rozstrzygnął więc sprawę kalifa­tu na swoją korzyść, dając początek nowej dynastii — Omajjadów. W ten sposób miały miejsce dwa ważne wydarzenia dla islamu i historii Arabów: po pierwsze, skończył się. kalifat wybieralny, a powstała dynastia arabska, re­prezentująca główny trzon społeczności muzułmań­skiej, czyli sunnickiej; a po drugie, powstał pierwszy wielki rozłam w islamie w zwartej dotąd społeczności muzułmańskiej i pojawiły się dwa odłamy względ­nie sekty: charydżyci, głoszący zasady demokracji w państwie oraz szyici, zwolennicy Alego, reprezen­tujący legitymizm, czyli ci, którzy uważali, że god­ność kalifa powinna być zachowana dla najbliższej rodziny Proroka, a więc Alego, jego synów Al-Hasa-na i Al-Husajna oraz ich potomków. Ali próbował jeszcze przez jakiś czas walczyć z Mu'awiją oraz charydżytami, lecz bezskutecznie. W końcu bowiem, po dwóch latach walki został za­mordowany przez charydżytów w 661 roku. Rola i charakter czwartego kalifa „sprawiedliwego" — Alego były i są nadal dyskutowane. Był on w każ­dym razie miernym władcą i wodzem. Lecz jego cha­rakter jako „rycerza bez skazy", idealizm, jaki mu przypisuje tradycja muzułmańska, nieszczęścia, ja­kie go przygnębiły — nie mówiąc już o tragediach, które unicestwiły jego potomstwo — to wszystko ra­zem przygotowało dla niego aureolę męczennika. Nie dziw więc, że islam szyicki związany z jego imieniem, uważa go za świętego, a niektórzy dochodzą aż do u-bóstwiania go.