A A A

Oblicza islamu szyickiego w Iranie

W perskiej myśli religijnej nowej epoki (XVII— — XJX w.) możemy wyróżnić wyraźnie dwa kierun­ki: jeden kierunek filozoficzny, mistyczny, repre­zentowany przez intelektualistów muzułmańskich szyickich, a drugi to kierunek wyraźnie religijny, „ortodoksyjny" szyicki rozpowszechniony wśród lu­du. Oczywiście, jest to podział raczej schematyczny, bo między tymi dwoma kierunkami trudno przepro­wadzać dokładną granicę, jeden kierunek często zazę­bia się z drugim. Prąd religijno-filozoficzny rozwijał się głównie po linii doktryn mistycznych, często bliskich panteizmo-wi, wielkiego myśliciela arabskiego Ibn Arabiego, którego koncepcja filozoficzno-religijna o „jedności bytu" znalazła w Iranie wielu naśladowców i kon­tynuatorów, rozwijających i popularyzujących myśl mistyczną mistrza z Andaluzji. Spośród tych naśla­dowców, wymienimy tu tylko dwóch najgłośniejszych, którzy byli nie tylko ślepymi naśladowcami, lecz również twórczymi myślicielami pogłębiającymi my­śli Ibn Arabiego, wyrażając je często bardziej precy­zyjnie. Pierwszym z nich był Sadr ad-Din Szirazi, znany głównie pod przydomkiem Mulla Sadra (1571—1640), oraz jego najwybitniejszy kontynua- tor — Mulla Hadì Sabziwati —Ì878). Filozo­fia mistyczna tego ostatniego inspirowała się doktry­nami przejętymi od Ibn Arabiego, doktryną o ima­mach szyickich, teozofią iluministyczną i filozofią grecką, głównie platońską i neoplatońską. Mulla Ha-di Sabziwari, idąc śladami, swego mistrza Mulla Sa-dra, starał się pogodzić gnozę, filozofię oraz objawie­nie, tj. nauki islamu. Zyskał sobie wielką sławę jako ,,Platon swego czasu" i „pieczęć mędrców" — cha-tam al-hukama. Nie od rzeczy będzie tutaj dodać, iż filozofujący mistycyzm przepaja całą poezję wielkich Klasyków perskich, od XIII do XVII wieku. Pewne prądy odnowicielskie i reformatorskie w islamie szyickim Iranu, pozostające jakby na margi­nesie wielkiego ruchu reformatorskiego w islamie sunnickim, a reprezentowanego przez takich wybit­nych myślicieli i działaczy, jak Dżamal ad-Din al--Afghani i Muhammad Abduh (o których mówiliśmy na poprzednich stronach), doprowadziły do pewnego ożywienia religijnego na tym obszarze, począwszy od XIX w. i powstania dwóch sekt — babizmu i bahaiz-mu (nazwy od ich założycieli). Mają one charakter eklektyczny i ambicje „religii wszechludzkiej", odbie­gające daleko od islamu, tak sunnickiego jak i szyi­ckiego; nie odegrały większej roli. Drugie oblicze szyizmu, bardziej prawowierne i lu­dowe, łączy się z działalnością polityczną w Iranie. Szyizm, który dynastia Safawidów ogłosiła religią państwową z początkiem XVI wieku, dowodzi, iż ule-mowie tego heretyckiego (w pojęciu islamu sunnic­kiego) odłamu islamu, rozporządzają większą nieza­leżnością sądów i działań, a więc i władzą odnośnie ludu, aniżeli ulemowie krajów muzułmańskich sun-nickich. Szyizm nie przyznaje żadnej władzy religij­nej szachowi, co stanowi kapitalną różnicę w porów­naniu z tradycją sunnicką, panującą w ogromnej większości krajów muzułmańskich, gdzie szefowie państw w większym lub mniejszym stopniu repre­zentują władzę religijną, kontynuując niejako, w no­wej formie, władzę świecką dawnego kalifa, którego obecnie brak w społeczności muzułmańskiej. Szyizm „dwunastowców" naucza, iż władza prawowita nale­ży jedynie do linii imamów, potomków kuzyna i zię­cia Proroka — Alego Ibn Abi Taliba. Ostatni, dwuna­sty imam, w myśl tej doktryny, zniknął z tego świata przed z górą tysiącem lat i pozostaje w ukryciu.' W oczekiwaniu na jego powrót rządy powinni spra­wować w jego imieniu tzw. mudżtahidowie — „ucze­ni religijni" najbardziej powołani do interpretowania woli imama i kierowania społecznością wiernych. Trzeba tu dodać, iż wielu ulemów zajmowało się (i zajmuje się nadal dziś) często tymi samymi proble­mami, którym wiele uwagi poświęcali również działa­cze laiccy: niechętnie patrzyli na przenikanie do Ira­nu cudzoziemców i innowierców, sprzeciwiali się zbytnio scentralizowanej władzy szacha itd. Wrogość ulemów wobec rządu wyrażana przez wie­lu z nich już pod koniec panowania dynastii.Safawi­dów (1501—1122), przybrała na sile w okresie dyna­stii Kadżarów (1796—1925). Tak na przykład na po­czątku XIX wieku ulemowie nawoływali do „wojny świętej" z carską Rosją i sprzeciwiali się obecności cudzoziemców w Iranie. Jeszcze znaczniejszą rolę o-degrali ulemowie szyiccy jako przywódcy pierwszej w historii irańskiej rewolty mas — ruchu narodowego sprzeciwiającego się przejęciu przez Brytyjczyków w latach 1891—92 krajowego monopolu tytoniowego. Manifestacje, do jakich doszło wówczas w wielu mia­stach irańskich z udziałem „bazaru" (drobnych han­dlarzy i rzemieślników), reformatorów świeckich i u-lemów zmusiły władzę świecką do ustąpienia. W czasie tych i innych podobnych wydarzeń, jakie miały miejsce później (w czasie tzw. rewolucji konstytu­cyjnej w latach 1905—1911) reformatorzy o nasta­wieniu laickim odwoływali się często do autorytetu ulemów, a w swoich wystąpieniach posługiwali się ar­gumentacją religijną. Tak na przykład postępował znany nam już „rewolucyjny" reformator Dżamal ad--Din al-Afghani w czasie swojej działalności religij-no-politycznej w Iranie. Koalicja przywódców religijnych i świeckich, libe­ralnych i radykalnych, skierowała się przeciwko Bry­tyjczykom w Iranie i Iraku (szyickim w znacznej mie­rze) w czasie I wojny światowej i po wojnie. Później jednak Reza Szach zdołał ograniczyć wpływy ulemów w różnych dziedzinach życia: w są­downictwie, nauczaniu i innych dziedzinach. Nawrót wpływów ulemów w dziedzinie religijnej i politycz­nej nastąpił dopiero po abdykacji tego władcy w 1941 roku, kiedy to nastąpił pewien liberalizm w dziedzinie politycznej (pojawienie się partii politycznych), trwa­jący do 1953 roku. Wkraczamy już w całkiem nowy okres historii politycznej Iranu, kiedy to wpływ ule­mów nie tylko się nie zmniejszył, lecz nasilił się, o czym jeszcze powiemy kilka słów na następnych stro­nach.