A A A

Modernizm egipski

Najwybitniejszym uczniem Al-Afghaniego był Mu­hammad Abduh (1849—1905), kontynuator idei no­watorskich swego mistrza, w szczególności na obsza­rze Egiptu i sąsiednich krajów arabskich. Można po­wiedzieć, że Muhammad Abduh rozpoczął wielki re­nesans w Egipcie, obejmujący różne dziedziny życia religijnego, kulturalnego, naukowego i społeczno-po­litycznego. Był on filozofem, uczonym humanistą, so­cjologiem i reformatorem. Zyskał sobie wielki autory­tet jako profesor a następnie rektor uniwersytetu muzułmańskiego — Al-Azharu, który od chwili swo­jego założenia w X w. cieszył się przez wiele wieków wielkim poważaniem w całym świecie islamu. Piasto­wał on godność wielkiego muftiego Egiptu, będącego najwyższym autorytetem w dziedzinie prawa religij­nego i w tym charakterze, poprzez wydawane przez siebie autorytatywne „orzeczenia prawne" — jatwy, miał możność występować z inicjatywą różnych re­form w dziedzinie religijno-prawnej i społecznej. Gło­sił on m. in. iż w nowej epoce powinno się dalej roz­wijać prawo religijne poprzez twórczy „wysiłek" in­telektu, czyli stosować tzw. zasadę idżtihad, opierając się na podstawowych źródłach islamu — Koranie i sunnie, stosownie do wymogów nowych stosunków społecznych, naukowych i nowoczesnej kultury. Zgo­dnie z tym podjął inicjatywę opracowania bardziej racjonalnego i nowoczesnego komentarza do Koranu w duchu „modernizmu", interpretując odpowiednie wersety Koranu w ten sposób, by nauki islamu nie krępowały rozwoju społecznego i kulturalnego społe­czeństwa muzułmańskiego, które znalazło się w stanie stagnacji. Tak na przykład Muhammad Abduh, jak i jego zwolennicy opowiadali się wyraźnie za monoga-mią, komentując odpowiednie wersety Koranu zgod­nie z ich duchem, a nie literą. Ten obszerny komen­tarz nosi nazwę Al-Manar, a jego głównym redakto­rem był bliski współpracownik Abduha, Raszid Rida. Warto jeszcze dodać dla ogólnej charakterystyki Mu-hammada Abduha, iż był on również aktywnym dzia­łaczem politycznym, bezpośrednio zaangażowanym w rewolucji Arabiego paszy (1882), za co został skazany na banicję. Z życiorysu Muhammada Abduha warto wspo­mnieć, że studiował najpierw na Al-Azharze, lecz już wówczas jako młodzieniec stwierdził wielki upadek tej uczelni, myśląc o konieczności jej radykalnej re­formy, czego dokonał później, już jako profesor i rek­tor. Wielkie wrażenie na Abudhu wywarł sławny już wówczas i odważny bojownik o religijną i polityczną wolność ludów Orientu, Dżamal ad-Din al-Afghani, kiedy przybył on do Egiptu. Od tego czasu ściśle współpracował z Al-Afghanim, najpierw w Egipcie, a następnie na wygnaniu, w Libanie i w Europie, pu­blikował liczne artykuły w czasopismach nawołujące do reform w dziedzinie sądownictwa, administracji, nauki itd. Będąc jakiś czas w Bejrucie na wygnaniu po upadku rewolucji Arabiego paszy, prowadził tam cykl wykładów na temat podstaw islamu, rezultatem — był później znany traktat teologiczny o „jedno­ści Boga" Risalat at-tauhid (1885). Wielkim muf-tim Egiptu został w 1899 roku. W swojej działal­ności jako najwyższy autorytet w dziedzinie prawa, podkreślał mocno konieczność dalszego rozwoju pra­wa przez idztihad. Jako filozof — teolog, nawiązywał do najbardziej progresywnej szkoły myśli religijnej w islamie — do mutazylitów, głoszących wolność woli i konieczność spekulacji filozoficznej dla wyjaśnienia zagadnień religijnych. Twierdził on m. in. podobnie jak Kant, iż nie ma moralności bez wolności. Łączyło się to z odpowiedzialnością człowieka za swoje czyny, a jednocześnie też możnością udoskonalenia moralne­go i realizowania postępu społecznego i kulturalnego. W swoich poglądach religijno-filozoficznych i moral­nych szedł za wybitnymi filozofami arabskimi, jak Al-Farabi i Ibn Ruszd, szczególnie jeśli chodzi o sto­sunek wiary i rozumu. Prawie wszyscy biografowie Muhammada Abduha wskazują na to, iż głównym zadaniem jego życia była religijna reforma społeczeństwa muzułmańskiego. Jest to w znacznej mierze słuszne. Jednak, jeżeli do­kładniej zbadamy działalność i myśli Muhammada Abduha, tp dostrzeżemy, że przede wszystkim racje etyczne, moralne wyjaśniają główne postawy refor­matora egipskiego. Nad jego problematyką teologicz­ną i filozoficzną dominują rozważania moralne. Jeśli walczy on na przykład przeciwko pewnym zwycza­jom i pewnym wierzeniom ludowym, wypaczającym istotę islamu; jeśli demaskuje niesprawiedliwość oraz społeczne i polityczne nadużycia, jeśli walczy o po­prawę i udoskonalenie metod nauczania na Al-Az­harze, to robi to wszystko w celu doprowadzenia do moralnej reformy w społeczeństwie muzułmańskim. Można więc powiedzieć, że ruch reformy religijnej ^ związany z imieniem Muhammada Abduha był tylko "środkiem dla realizacji głównego celu, reformy mo­ralnej. Sam Muhammad Abduh powiedział: „Celem reformy religijnej jest pokierowanie wiarą muzuł­manów w taki sposób, aby ich uczynić lepszymi mo­ralnie i także udoskonalić ich sytuację społeczną..." (A History of Muslim Philosophy, II, s. 1903). W ten sposób można powiedzieć, iż religia jest dla Muham­mada Abduha najskuteczniejszym środkiem dla zrea­lizowania reformy moralnej. Ta predominacja moralności ujawnia się szczegól­nie w jego komentarzu do Koranu. Stara się wyjaś­niać Koran jako pismo zawierające przede wszyst­kim „kierownictwo" — hidaja, które może być pod­stawą „zdobycia szczęścia człowieka na tym świecie i w świecie przyszłym". Takie odpowiednie rozumie­nie Koranu jest obowiązkiem każdego muzułmanina. Muhammad Abduh pozostawił wielu swoich zwo­lenników i uczniów w Egipcie, wśród których najwy­bitniejszymi byli: Kasim Amin, Raszid Rida i Musta­fa Abd ar-Razik. Każdy z tych uczniów reprezentował jakąś „szko­łę" w swojej działalności reformatorskiej. A więc Ka­sim Amin reprezentował „szkołę społeczną", walczył bowiem o prawa kobiety muzułmańskiej, o jej rów­nouprawnienie z mężczyznami. Idąc śladami swego mistrza Abduha stwierdzał on, że poligamia, na przykład, aczkolwiek dopuszczana przez Koran, jest tylko ustępstwem dla pewnych historycznych konie­czności, które już nie istnieją. W swoich licznych roz­prawach,-artykułach' i większych dziełach walczył zdecydowanie o podniesienie sytuacji społecznej ko­biet muzułmańskich, przeciwstawiając się nieustęp­liwym kołom konserwatywnych ulemów. Ukazywał też, że islam właściwie rozumiany nie tylko nie de­graduje kobiety, lecz bardzo jej sprzyja, a odpowie­dzialność za poniżenie kobiety muzułmańskiej ponosi nie islam, lecz sami muzułmanie późniejszych epok. Swoją działalnością Kasim Amin zainicjował poważ­nie i popierał ruch feministyczny, do którego nieba­wem włączyły się same kobiety, występując w obro­nie swoich praw. „Szkołę religijną" Muhammada Abduha reprezen­tował Raszid Rida, wybitny jego współpracownik w dziedzinie reform religijnych, a w szczególności przy redagowaniu wspomnianego wyżej komentarza do Koranu al-Manar. Syryjczyk z pochodzenia, przejął się bardzo naukami Al-Afghaniego i Muhammada Abduha, i postanowił pójść ich śladami. W 1897 wy­emigrował do Egiptu, by zetknąć się bezpośrednio z wybitnymi modernistami islamu, a m. in. nawiązał bliską współpracę z Muhammadem Abduhem. Już w 1898 założył nowe czasopismo religijne — „Al-Manar" i rozpoczął bardzo aktywną działalność publicystycz­ną i religijną, nawołując do odnowy religijnej, oczy­szczenia islamu z późniejszych naleciałości, skażają­cych jego istotę.