A A A

Mistycyzm muzułmański

kilka słów o bardzo ważnym prądzie religij­nym w islamie — sufizmie, którego istotnym celem było pogłębienie wiary i poznanie prawdy absolut­nej przez intuicję, zjednoczenie się z Bogiem przez ekstazę, poprzez miłość. Bez poznania sufizmu obraz islamu byłby niepełny. Sufizm odegrał bardzo wielką rolę w rozwoju islamu jako doktryny religijnej, przez wzbogacenie jego treści, pierwotnie „prawniczej", o elemerky miłości, intuicji, ekstazy; dał począ­tek i ożywiał niezwykle bogatą twórczość: religijną, filozoficzną i literacką inspirowaną przez idee mi­styczne, a szczególnie piękną poezję arabską i per­ską; ponadto sufizm, poprzez bractwa religijne, któ­rym dał początek w XI—XII w., przyczynił się bar­dzo do dalszego szerzenia się i umacniania islamu na nowych obszarach, w sposób pokojowy. Prześladowa­ny początkowo przez islam ortodoksyjny, później ak­ceptowany dzięki wysiłkom al-Ghazalego, rozpow­szechnił się szybko na wszystkich obszarach świata islamu, zarówno na arabskim Wschodzie i w Maghre-bie, jak również w Indiach, Persji i Indonezji.Mistycyzm muzułmański przyjął nazwę sufizmu, który to termin wywodzi się tradycyjnie od określe­nia „okrycie z grubej wełny" — suj, noszonego po­czątkowo przez ascetów muzułmańskich za przykła­dem chrześcijańskich nestorian. W X w. noszenie ta­kich okryć wełnianych stało się oznaką mistyków isla­mu w Iraku. Tam bowiem pojawiły się najpierw gru­py mistyków, najpierw w Basrze i Kufie już w VIII w., a później w Bagdadzie w IX w. Początkowo ten prąd religijny przyjął się wśród warstw średnich, głó­wnie rzemieślników, często pochodzenia perskiego lub aramejskiego, którzy tworzyli rodzaj bractw zawodo­wych. Oni to reprezentowali aspekt ludowy mistycyz­mu muzułmańskiego, który szybko zdobył sobie popu­larność i szeroki zasięg. Inny aspekt mistycyzmu mu­zułmańskiego, aspekt filozoficzny z tendencjami panteistycznymi, rozwijał się pod wpływem obcych tradycji religijnych i filozoficznych: chrześcijańskich, neoplatońskich, irańskich i hinduskich, aczkolwiek zrodził się on spontanicznie na glebie muzułmańskiej. Wśród tych obcych wpływów bardzo ważne miejsce zajmuje wpływ filozofii hellenistycznej, szczególnie bardzo wyraźny u mistyków późniejszych. Ponadto, neoplatońska doktryna emanacji, zajmowała czoło­we miejsce u sławnych mistyków skłaniających się ku monizmowi, względnie panteizmowi. Głosili oni pogląd, iż świat jest pozorem, to tylko zwierciadło, w którym odbija się Istota Boga, należy unikać tego pozoru, by osiągnąć rzeczywistość, unicestwić swoją osobowość i pogrążyć się w istnieniu Boskim. Tak więc, mistycyzm muzułmański, który zaczął się od-ascetyzmu, kończy się na monizmie panteistycznym koło połowy XIII w. Największym teoretykiem tego monizmu muzułmańskiego był sławny myśliciel ara­bski z Andaluzji, Muhji ad-Din Ibn Arabi (zm. 1240). Idea ta inspirowała wielkie poematy mistyczne poe­tów arabskich, jak np. Umar Ibn al-Farid (zm. 1236) i perskich, jak np. Dżalal ad-Din Rumi i wielu innych. Można powiedzieć, że ci mistycy niewiele mieli wspólnego z islamem ortodoksyjnym. Podobnie jak szyici wraz z ismailitami pozostawali w kontakcie z islamem przez alegoryczną interpretację Koranu,s tak i mistycy islamu też odpowiednio alegorycznie interpretowali wersety świętej Księgi. Tak np. po­wołują się, dla uzasadnienia swego stanowiska misty­cznego na 67 werset VIII-ej Sury Koranu, który mó­wi: „Wy pożądacie dóbr tego świata, Allah chce wam dać życie ostateczne". Istotną treścią mistycyzmu jest miłość. Termin i pojęcie miłości Boga i wzajemnej miłości Boga i człowieka, uzyskuje w sufizmie po­czesne miejsce. Nie oznaczało to też wcale zerwania z Koranem, lecz właśnie inspirację jego treścią, przez medytację i waloryzację dwóch sławnych wersetów Koranu, które mówią o tej wzajemnej miłości W miarę jak suf izm zyskiwał sobie popularność, napotykał sprzeciwy kół ordodoksyjnych sunnickich. Przyczyny były różne. Oprócz wyżej wspomnianych, do ważniejszych należy fakt, iż mistycy nie przywią­zywali wagi do zewnętrznych praktyk rehgijnych, wymykali się więc spod kontroli stróżów prawowier­nego islamu. Ponadto, sufizm zdradzał pewne nowe tendencje społeczne, inspirował ruchy „rewolucyj­ne", stawał się więc groźny dla porządku społeczno--politycznego w kalifacie. Rychło też doszło do for­malnych prześladowań zbyt skrajnych w swoich po­glądach mistyków. Szczególnie głośny był proces wytoczony sławnemu mistykowi z Bagdadu, Man­surowi al-Halladżowi, pod zarzutem bluźnierstwa, za jego słynne wyznanie: „. Al-Halladż został skazany i po- niósł śmierć męczeńską. Wszystkie represje jednak okazały się bezskuteczne — sufizm szerzył się nadal i pozyskiwał wielu zwolenników. Począwszy od X i XI wieku zaczęły powstawać dobrze zorganizowane bractwa sufich, rodzaj zgro­madzeń klasztornych (lecz grupujących ludzi świe­ckich, bo w islamie nie było zakonów w ścisłym tego słowa znaczeniu), które miały swoją regułę zwaną tarika — „droga". Dla mistyków istniała tylko je­dna droga prawdziwego poznania — ma'rifa, droga kontemplacji, doświadczenia wewnętrznego, intuicji i ekstazy, w dążeniu do zespolenia się z jedyną rzeczy­wistością — Bogiem. Ponieważ sufizm umocnił bardzo swoje wpływy wśród wyznawców islamu, należało szukać jakiegoś modus vivendi z ortodoksyjnym islamem, który cią­gle był negatywnie ustosunkowany do sufizmu. Po pierwszych próbach różnych teologów dokonania zbli­żenia między sunnizmem a szyizmem, wystąpił teolog i filozof sunnicki, wspomniany już Abu Hamid al--Ghazali (zm. 1111), podejmując się tego zadania. Al-Ghazali, czyniąc ukłon ortodoksji sunnickiej, starał się złagodzić niektóre „heretyckie" elementy sufizmu, szczególnie obojętność dla praktyk religij­nych, przepisanych islamem sunnickim i tendencje panteistyczne sufizmu. Przemyślał on pod tym kątem cały islam ortodoksyjny i swój nowy system teologii muzułmańskiej, ożywiony treścią umiarkowanego su­fizmu, wyłożył w swoim słynnym dziele: „Ożywienie nauk religijnych" — Ihja ulum ad-din, który został Przy.ięty ogólnie przez społeczność muzułmańską. Odrodzony przez sufizm islam jeszcze bardziej po­ciągnął za sobą masy ludowe i sięgnął po nowe obsza­ry dla swej nauki, szerzony pokojowo przez przygo­dnych „misjonarzy" i kupców. Objął więc obszar Azji Mniejszej, Azji Centralnej, rozpowszechnił się w In­diach, umacniając się tam szczególnie od XVI w.; objął też południowo-wschodnią Azję, Archipelag Malajski (dziś Indonezja), jak również sięgnął daleko w głąb Czarnej Afryki, mieszając się tam z wierze­niami ludowymi. Po ugruntowaniu się odnowionego mistycyzmem sy­stemu teologicznego sunnickiego, poprzez dzieło Al--Ghazalego, islam umacniał się przez działalność wspomnianych już bractw religijnych o tendencjach mistycznych; stały się one ważnym czynnikiem pro­pagandy islamu na nowych obszarach. Bractwa re­ligijne, do/których w islamie należeli ludzie świec­cy, odznaczający się pobożnością, wypracowały u sie­bie specjalną „liturgię" obrzędową, w której istotną rolę odgrywał tzw. zikr — „wspominanie", czyli wspólna recytacja w sposób rytmiczny, „najpiękniej­szych imion Allaha" — al-asma al-husna, czemu też towarzyszyły odpowiednio dostosowane ruchy ciała ustawionych szeregami, jak do modlitwy rytualnej, wiernych. Miało to niewątpliwie na celu wytworze­nie specyficznej atmosfery duchowej, sprzyjającej zapomnieniu o sprawach „tego świata" i ekstazie. Bractwa muzułmańskie o tendencjach mistycznych rozpowszechniły siew XII i XIII w. na arabskim Wschodzie i w Maghrebie; w XIV w. i XV w. znane były dobrze w Indiach, w Iranie i na Archipelagu Malajskim; w XVI i XVII w. odznaczały się wielką ruchliwością i wywierały duży wpływ w Turcji Os­mańskiej. Pierwsze wielkie bractwo sufich, założone przez Abd ad-Kadira al-Gilani w XII w. otrzymało nazwę Kadirijja i było znane i popularne prawie w całym świecie muzułmańskim. Obok tego bractwa powstało niebawem wiele innych, zwykle o naz­wach pochodzących od imienia założycieli: Rifaijja, Mawlawijja, Szazilijja (działające w Afryce Północ­nej), Badawijja (znane w Egipcie), Nakszbandijja i Bektaszijja (bardzo aktywne w Turcji Osmańskiej). Wszystkie te bractwa — obok tu wymienionych jest ich znacznie więcej, np. na obszarze Indii muzułmań­skich — prowadziły bardzo ożywioną działalność re­ligijną, a niektóre z nich również polityczną (np. bra­ctwo Sanusijja w Libii). „Klasztory" ich nazywano chanka lub tekke (na Wschodzie, a zawijja (w Mag­hrebie). Na czele każdego bractwa stał szajch lub pir (na obszarze irańskim i tureckim), który cieszył się wielkim autorytetem i poważaniem. Wierzono, iż po­siada on dar duchowy, „błogosławieństwo" Boga — baraka. Założyciele bractw byli otaczani czcią jako „święci" — wali lub marabut. Ten kult świętych, który się szerzył zwłaszcza wśród ludu dzięki brac­twom sufich, pozostawał w sprzeczności z podstawo­wą doktryną islamu ortodoksyjnego — rygorystycz­nym monoteizmem — tauhid, i w późniejszych wie­kach wywołał ostrą reakcję purytańskich reforma­torów islamu, począwszy od XVIII w., wahhabitów i innych. Jak wspomnieliśmy na początku, oprócz tego su-fizmu „ludowego" rozwijał się i doszedł do wielkiego rozkwitu sufizm „filozoficzny" kultywowany przez koła intelektualistów muzułmańskich, zajmujących się problemami religii i filozofii. Przyczynił się on do powstania wielu traktatów religijno-filozoficz-nych o tendencjach mistycznych, panteistycznych. Najwybitniejszym przedstawicielem tego sufizmu fi­lozoficznego był w świecie arabskim oryginalny myś-śliciel, a zarazem utalentowany poeta, Muhji an-Din Ibn Arabi (zm. 1240), który stworzył imponujący sy­stem filozoficzno-mistyczny, głoszący „jedność ist­nienia" — wahdat al-wudżud, a więc monizm. Naj­ważniejsze jego dzieło — istna encyklopedia filozo­fii mistycznej — nosi znamienny tytuł: „Objawienia mekkańskie" — Al-Futuhat al-makkijja. Drugie jego głośne dzieło, będące zwięzłym wykładem jego dok­tryny, wielokrotnie komentowane przez mistyków arabskich, perskich i tureckich, zostało nazwane Fu-sus al-hikam — „Oczka pierścieni (zawierające) mą­drości". Wyżej wymieniony myśliciel arabski wy­warł ogromny wpływ na dalszy rozwój tej muzuł­mańskiej filozofii mistycznej w całym świecie islamu, na Wschodzie i na Zachodzie, w krajach arabskich, w Turcji Osmańskiej, w Iranie, Indiach i na Mala­jach (w Indonezji); wszędzie miał swoich uczniów i komentatorów. Oprócz wymienionych dwóch naj­głośniejszych jego dzieł, napisał on wiele większych traktatów i mniejszych rozpraw, w sumie ponad 900 dzieł. Można śmiało powiedzieć, że islam w tej postaci przesyconej mistycyzmem był najchętniej przyjmo­wany i najbardziej atrakcyjny dla ludu, wśród któ­rego często mieszał się z miejscowymi zwyczajami i tradycjami religijnymi (np. w Afryce czarnej). Głośnymi kontynuatorami myśli filozoficznej mu­zułmańskiej monistycznej Ibn Arabiego byli: Dżalal ad-Din Rumi (XIII w.), Umar Ibn al-Farid, „książę kochanków", natchniony poeta (XIII w.) i szczególnie Abd al-Karim Dżili (XVI w.), autor głośnego trak­tatu filozoficzno-mistycznego pt. Al-Insan al-kamil — „Człowiek doskonały"; dzieło niezwykle popular­ne i wielekroć komentowane, kontynuuje idee Ibn Arabiego.