A A A

KULTURA ARABSKO - MUZUŁMAŃSKA

Ta tradycja — hadis przypisywana Prorokowi, do­brze znana i często powtarzana w kręgach intelektu­alnych świata muzułmańskiego, w minionych wie­kach, pełnych chwały dla Arabów i islamu, najlepiej ilustruje stosunek islamu do nauki, a więc i do kul­tury w ogóle. Jest ona znana dobrze i dziś i niejedno­krotnie przytaczana przez tych, którzy występują w obronie islamu i podkreślają jego wielką rolę dla rozwoju kultury i cywilizacji arabsko-muzułmań-skiej, a pośrednio również dla kultury ogólnoludz­kiej, światowej. Trzeba bowiem podkreślić, że islam istotnie sprzy­jał bardzo rozwojowi kultury: nauk humanistycznych, filozofii i sztuki. Kalifowie, emirowie i gubernatorzy różnych prowincji wielkiego imperium muzułmań­skiego byli gorliwymi opiekunami nauki i filozofii, mecenasami sztuki i literatury pięknej, zwłaszcza poezji. Byli oni inicjatorami i opiekunami sławnych instytucji naukowych — ówczesnych uniwersyte­tów i akademii nauk, z którymi były połączone o­gromne jak na tamte czasy biblioteki, liczące po 400 tysięcy tomów dzieł, religijnych i świeckich nauk. Główne ośrodki kultury i nauki znajdowały się w Bagdadzie, Kairze, Kordobie i w innych miastach im­perium arabsko-muzułmańskiego. Możemy więc śmiało powiedzieć, że kultura arabsko-muzulmańska, jak sama nazwa wskazuje, nosi na sobie pieczęć isla­mu, a trzeba dodać i arabizmu, to jest ducha trady­cji arabskich — ducha wolności i tolerancji, których islam był w znacznej mierze kontynuacją, w każdym razie w okresie hegemonii arabskiej w społeczności arabsko-muzułmańskiej i jej państwie — kalifacie. Nie możemy tu przedstawić w szerszym zakresie i szczegółowo kultury arabsko-muzułmańskiej we wszystkich jej aspektach — nie jest to zadaniem tej pracy — ale postaramy się przedstawić ją syntety­cznie, podkreślając rolę islamu w. jej rozwoju, jego wpływu na treść i formę tej kultury. Będzie to uzu­pełnienie i „ukoronowanie", jeśli tak rzec można, rozdziału poprzedniego, przedstawiającego „nauki re­ligijne" islamu, rozdziałem o osiągnięciach tej 'reli­gii w dziedzinie nauk świeckich. Albowiem, równo­cześnie z rozwojem islamu jako religii i często w ścisłym powiązaniu z rozwojem nauk religijnych, powstawały nauki świeckie w islamie, jak na przykład filozofia, sztuka,. zwłaszcza malarstwo miniaturowe i architektura sakralna. Można by nawet rzec, iż są one aspektem świeckim szerzej rozwiniętego islamu, co pozostaje w harmonii z podstawowymi założenia­mi islamu jako ideologii, obejmującej sprawy świata „ostatecznego" i sprawy świata „bliskiego", na naszej ziemi. Język arabski — istotny element kultury arab­sko-muzułmańskiej Język arabski związał się ściśle z islamem — lub też odwortnie, islam związał się z językiem arabskim — od samego początku, ponieważ święta Księga isla­mu — Koran został „objawiony" Prorokowi w języku arabskim, a następnie zredagowany na piśmie w tym­że języku. Odtąd zaczęło się niejako, wzajemne współ­działanie tych dwóch istotnych elementów składo­wych kultury arabsko-muzułmańskiej; w znacznej mierze uwidacznia się współzależność w ich rozwoju i wzajemne wspomaganie w zdobywaniu i umacnianiu swych pozycji. Tak na przykład m.in. pod wpływem konieczności egzegezy i komentarzy Koranu bardzo rozwijały się studia filologiczne nad językiem arab­skim. Święta Księga islamu przyczyniła się do rozsze­rzenia i umocnienia języka arabskiego wszędzie, gdzie pojawili się Arabowie i nawróceni na islam przed­stawiciele innych narodowości. Wszyscy muzułma­nie bowiem, bez względu na swoje pochodzenie, mie­li obowiązek recytować Koran w języku arabskim, powinni go przeto znać i rozumieć. I tak jak za „cud" uważali Arabowie (i muzułmanie) ujawnienie światu Koranu w języku arabskim, tak samo za „cud" moż­na uważać zadziwiający rozwój języka arabskiego, który z języka Beduinów, hodowców wielbłądów pu­stynnej Arabii, stał się w ciągu niespełna wieku, ję­zykiem oficjalnym wielkiego imperium, językiem uczonych i filozofów. Kiedy prości Beduini wyruszyli z pustyni Arabii w pierwszej połowie VII w. na podbój krajów sąsie­dnich, na Wschodzie i Zachodzie, ponieśli ze sobą swój język arabski, język poezji staroarabskiej i ję­zyk Koranu, często jeszcze surowy, nie opracowany przez filologów, lecz potencjalnie bardzo bogaty w możliwości rozwojowe. Nieśli też ze sobą swoją reli­gię — islam, która ich zjednoczyła w jeden zwarty szyk bojowy i zespoliła ideologicznie. Były to dwa podstawowe elementy rodzącej się nowej kultury i cywilizacji arabsko-muzułmańskiej, które dały jej zewnętrzną szatę arabską oraz przeniknęły jej treść, pozostawiając swoją pieczęć na wszystkich aspektach tej kultury: nauka, filozofia, sztuka i inne przejawy kultury arabskiej i muzułmańskiej noszą na sobie piętno tych dwóch czynników. Z codziennej mowy Beduinów Arabii — jedy­nym zabytkiem pisanym był Koran, zredagowany o-koło połowy VII w. — w rezultacie pilnych studiów filologicznych i leksykograficznych. Język arabski dochodzi szybko do wysokiego stopnia rozwoju i sta­je się niebawem językiem nauki i filozofii. Pierwsza gramatyka klasyczna arabska, wspaniały wykwit stu­diów filologicznych i gramatycznych w Basrze, poja­wiła się w drugiej połowie VIII w.; jest to „Księga" — Al-Kitab, której autorem jest Sibwajhi (zm. 792). Niebawem zostało też zebrane i opracowane bogate słownictwo arabskie i powstały wspaniałe, często wie­lotomowe słowniki języka arabskiego, który się stał „językiem klasycznym" kultury arabsko-muzułmań­skiej. Opanowane przez Arabów i islam rozległe ob­szary, od Indusu i granic Chin, na wschodzie do Mag-hrebu i arabskiej Hiszpanii, tj. Atlantyku, na zacho­dzie rozbrzmiewały mową arabską już w drugiej po­łowie VII w., a z początkiem VIII w. język arab­ski stał się oficjalnym językiem wielkiego imperium arabsko-muzułmańskiego — kalifatu Oma j jadów. Oczywiście, język arabski, jako język Koranu, stał się też językiem religijnym islamu, we wszystkich krajach muzułmańskich, a nie tylko arabskich. Jak wielkim szacunkiem cieszył się język arabski w całym świecie islamu, nawet na dalekich wscho­dnich rubieżach kalifatu — i to już w okresie, kiedy Arabowie stracili .hegemonię i kalifat Abbasydów nie stanowił zwartego jednolitego państwa, lecz powsta­ło w jego ramach szereg faktycznie niezależnych państw — świadczy opinia wybitnego uczonego, Al--Biruniego (zm. 1048). Ten sławny uczony, mate­matyk, astronom, filozof, nazywany niekiedy „Leo­nardem da Vinci" świata islamu, znawca wielu języ­ków (podobno miał znać: język grecki, synskryt, oczy­wiście arabski i perski oraz swój ojczysty język cho-rezmijski) był Chorezmijczykiem z pochodzenia, wy­chowanym w tradycji językowej perskiej i arabskiej (później przebywał wiele lat w Indiach i pisał wspa­niałe dzieła o Indiach, ich religii i filozofii), nie da­rzył sympatią Arabów z tego powodu, iż zniszczyli kulturę jego ojczystego Chorezmu. Jednak tak wyso­ko oceniał doskonałość, piękno i prestiż języka arab­skiego, iż w jednym ze swoich dzieł: „Księdze far­makologii" — Kitab as-Sajdana, tak wysławia język arabski: „Nauki wszystkich krajów świata zostały przetłumaczone na język arabski. Zyskały przez to na pięknie i przepoiły serca radością, a piękno tego języka rozlało się w arteriach i żyłach — choć każdy naród uważa swój język za piękny. Sądzę po samym sobie. Ja byłem wychowany w języku (chorezmij-skim), o którym można by powiedzieć, że gdyby się ktoś chciał posłużyć nim dla wyrażenia nauk, to było­by to tak samo dziwne, jak zobaczyć wielbłąda pod rynną od deszczu, lub żyrafę wśród szlachetnych ko­ni arabskich. Ja sam poznałem język arabski i perski przez naukę, a więc te obydwa języki były dla mnie obce, jako dla cudzoziemca. Ale wyznaję, że wolę być obrażanym w języku arabskim, aniżeli chwalo­nym w języku perskim..." (I. J. Kraczkowski: Biru-ni i jego rola w historii geografii. — Praca zbiorowa: Biruni, pod red. S. P. Tołstowa, Moskwa 1950, s. 65). Doskonale ukształtowany i wzbogacony pracą fi­lologów i leksykografów, przy jednoczesnym rozwoju tłumaczeń na język arabski, język arabski literacki i naukowy — arabijja zapanował powszechnie w nau­ce i filozofii arabsko-muzułmańskiej, w klasycznym okresie ich rozwoju. Język arabski, który już od X wieku miał za sobą wszystkie fazy swego rozwoju, stał się w świecie islamu, w kulturze arabsko-muzuł­mańskiej językiem klasycznym w pełnym tego sło­wa znaczeniu, tak jak łacina była językiem klasycz­nym w kulturze chrześcijańskiej zachodnioeuropej­skiej, a sanskryt w kulturze Indii.