A A A

Ksiągi Nowego Testamentu

W kanonie Nowego Testamentu znalazły się cztery ewangelie według Mateusza, Marka, Łukasza, Jana, jedna księga zwana Dziejami Apostolskimi, trzynaście listów Pawła (do Rzymian, dwa do Koryntian, do Galatów, Efezjan, Filipian, Kolosan, dwa do Tessaloniczan, dwa do Tymoteusza, do Tytusa i do Filemona), list do Hebrajczyków, siedem listów powszechnych (Jakuba, dwa listy Piotra, Judy i trzy listy Jana) oraz jedna apokalipsa zwana też Objawieniem Janowym. Wszystkie te pisma powstały po­między 51 a 100 r., a więc kilkadziesiąt lat po wydarzeniach. Księgi Nowego Testamentu zachowały się wyłącznie w języku greckim, w którym większość z nich została napisana. Przyjmuje się też, że oryginał pewnych części lub nawet całej ewangelii Mateusza został napisany w języku aramejskim, czyli w języku semickim, którym się wówczas posługiwała w życiu codziennym większość mieszkańców Palestyny. Jednak nie zachowały się żadne fragmenty tego oryginału, który miał stanowić „prapismo" wszystkich ewangelii. Najwcześniejszymi pismami kanonicznymi Nowego Testa­mentu są listy Pawła, będące zarazem najstarszym świa­dectwem chrześcijańskim, mówiącym o istnieniu Jezusa. Opie­rając się na przekazywanych ustnie opowieściach rozpowszech­nianych w powstających gminach wyznawców nowej religii, Pa­weł w swoich listach stworzył własny obraz życia Jezusa, uwy­puklając szczególnie fakt jego zmartwychwstania. Mniej się zaj­mował działalnością Jezusa jako człowieka, a bardziej go ukazy­wał jako Mesjasza, czyli Chrystusa i Boga. W naukach Pawła widać wpływ prądów apokaliptycznych ówczesnego judaizmu oraz poglądów esseńskich, znanych z dokumentów z Qumran, a mających szczególny wyraz w przeciwstawianiu ducha i ciała, światła i ciemności, kuszenia i łaski. Znalazły tez w nich odbicie idee hellenizmu, zwłaszcza we fragmentach o znaczeniu poznania i jego wartości wobec wiary. Ewangelie są pismami narracyjnymi. Nazwa ewangelia pochodzi od greckiego euangelion, co znaczy „dobra wieść" lub „radosna nowina". Spośród pięćdziesięciu znanych w pierwszych wiekach ewangelii za kanoniczne uznano tylko cztery, które włą­czono do Nowego Testamentu w kolejności ich powstania. Ewan­gelie zostały napisane w latach od 52 do 96 r. Ich autorzy Ma­teusz, Marek, Łukasz i Jan opisują w nich różne fakty z życia Jezusa i jego naukę, choć ich głównym zamiarem nie byjo na­pisanie biografii Jezusa. Zestawiając teksty trzech pierwszych ewangelii można do- strzec podobieństwo w opisach zdarzeń, w kolejności ich przed- stawiania, a nawet w wyrażeniach. Dlatego nazywa się je syno- ptycznymi, od greckiego terminu synopsis, oznaczającego „ujęcie jednym rzutem oka". Przy licznych podobieństwach są jednak w ewangeliach synoptycznych nieoczekiwane różnice. Podobień- stwa tłumaczy się tym, że autorzy korzystali ze wspólnych źró- deł, a późniejsi ewangeliści posługiwali się tym, co napisali po- przednicy. Różnice zaś wynikają stąd, że autorzy kierowali się innymi celami i korzystali z niejednakowych źródeł. Przyjmuje się, że Mateusz napisał swą ewangelię po aramej­sku pomiędzy 52 a 60 r. i przeznaczył ją dla mieszkańców Pa­lestyny, a w swojej argumentacji nawiązał do żywych wśród nich idei religijnych Starego Testamentu, chcąc wykazać, że Je­zus był zapowiedzianym przez proroków Mesjaszem. Drugą ewangelię Marek napisał (zgodnie z wczesną tradycją) w Rzymie, ale nie przeznaczył jej dla Żydów z diaspory, lecz dla tych, którzy się rekrutowali z kręgu wyznawców religii po-liteistycznej. Marek podaje bowiem znaczenie imion hebrajskich i wyjaśnia, że Jordan jest rzeką, a w swojej argumentacji nie nawiązuje do świata pojęć Starego Testamentu, gdyż był on cał­kowicie obcy mieszkańcom Rzymu. Dlatego z życia Jezusa przed­stawia głównie zdarzenia o bardziej uniwersalnym charakterze oraz przytacza nauki zawierające ogólne nakazy moralne, wszyst­ko zaś w celu, by wykazać boskość Nauczyciela jako Chrystusa i Syna Bożego. Uważa się, że napisał swą ewangelię później niż Mateusz, ale przed 60 r., z którego pochodzi trzecia ewangelia. Istnieje jednak również pogląd, że ewangelia Marka powstała w związku z drugą podróżą Pawła pomiędzy 50 a 53 r. i może być nawet wcześniejsza od ewangelii Mateusza. Autor trzeciej ewangelii, Łukasz, był Grekiem, lekarzem i pi­sarzem o wysokiej kulturze literackiej, znającym dobrze dzieła klasyczne. Uważa się, że głównym jego źródłem była ewangelia Marka, ale korzystając z jej treści nadał im własną, oryginalną interpretację. Swoją ewangelię przeznaczył dla Greków, dlatego w opisie działalności Jezusa unika wszystkiego, co mogłoby im utrudnić jej zrozumienie, zamieniając na przykład terminy he­brajskie i aramejskie na greckie i starając się dostosować formę swych wypowiedzi do wszystkiego, co się łączyło z kulturą i ję­zykiem czytelników. Okoliczność, że drugie swe dzieło, Dzieje Apostolskie, napisał Łukasz pod koniec pierwszego pobytu Pawła w więzieniu rzymskim, czyli w 63 r., prz-emawia za tym, że jego ewangelia musiała powstaćj przed tą datą. Charakterystyczną ce­chą tej ewangelii jest podkreślanie przy każdej okazji uniwer­salizmu chrześcijaństwa. Autorem czwartej ewangelii jest, jak się przyjmuje, Jan Apo­stoł, uczeń Jezusa, nie zaś ,ów Jan Prezbiter żyjący w Efezie na przełomie I i II w. wspomniany przez Euzebiusza z Cezarei (263-—340) w jego Historii Kościelnej. Stawiając taką hipotezę, chciano wyjaśnić odmienność tej ewangelii, ale półtorawiekowe badania nie podważyły świadectwa tradycji, wskazującego (po­dobnie jak treść dzieła), że jej autorem był Jan Apostoł, który również działał w Efezie, gdzie napisał swą ewangelię około 96 r. Potwierdziło to odkrycie papirusowych fragmentów jej tekstu, datowanych na pierwsze dwadzieścia lat II w. (tzw. papirus Ry-landsa), oraz znaleziony w Egipcie kodeks papirusowy z tekstem tej ewangelii, znany pod nazwą „Bodmer II". W swej ewangelii Jan przedstawił słowa i czyny Jezusa prze­de wszystkim jako naukę zbawienia, mającą obudzić wiarę w je­go boskość. Dlatego nie tyle przekazywał wiadomości o zdarze­niach, które się w określonym miejscu i czasie wiązały z Jezu­sem z Nazaretu, ile raczej wyjaśniał zbawienne znaczenie jego życia, śmierci i zmartwychwstania. Wprawdzie było to także przedmiotem zainteresowania synoptyków, ale Jan ukazywał bós­two Jezusa szczególnie, chcąc się przeciwstawić poglądom gło­szonym przez judeochrześcijański nurt ebionitów, że Chrystus był tylko eonem, który się złączył z Jezusem podczas jego chrztu. Często powtarzające się u Jana, a zabarwione dualizmem prze­ciwstawienia światła i ciemności, życia i śmierci, prawdy i fałszu nawiązywały z jednej strony do poglądów gnostyków, a z drugiej były echem znanej w judaizmie doktryny esseńskiej. Zarazem ewangelia ta — napisana dla ludności hellenistycznej — świad­czy, że na terenie Azji Mniejszej nauki chrześcijańskie upowsze­chniały się nie bez trudności. By przełamać te opory i ułatwić Grekom ich zrozumienie, Jan posłużył się pojęciem Logosu, zna­nym w swej treści już w Starym Testamencie, a spopularyzo­wanym w diasporze żydowskiej przez Filona z Aleksandrii. Dzieje Apostolskie napisane w 63 r. przez Łukasza (autora trzeciej ewangelii) w Rzymie, gdzie przebywał, towarzysząc Pa­włowi podczas jego pierwszego uwięzienia, opisują rozwój chrześ­cijaństwa w okresie działalności apostołów oraz przyjmowania się nauki chrześcijańskiej w środowiskach nieżydowskich na Bliskim Wschodzie, w Grecji i w Rzymie. Autor ukazał stosunek chrześ­cijaństwa do judaizmu, sanhedrynu (najwyższy organ władzy w Judei) i władz rzymskich, starając się wykazać słuszność zasad nowej religii oraz jej uniwersalizm. Do kanonu Nowego Testamentu należy też list do H e­brajczyków, napisany prawdopodobnie pomiędzy 64 a 66 r. przez autora znającego poglądy Pawła. List ten przeznaczony był dla palestyńskich chrześcijan pochodzenia żydowskiego, rekrutu­jących się zapewne z esseńczyków, gdyż nawiązuje do ich poglą­dów mesjańskich zakładających nadejście dwóch Mesjaszy i wy­jaśnia, że Jezus połączył w sobie funkcje Mesjasza Aarona i Me­sjasza Dawida. Wśród siedmiu pozostałych listów, zwanych kato­lickimi, tzn. powszechnymi, znajduje się list Jakuba, będący utworem apostoła Jakuba Młodszego, syna Alfeusza, późniejszego przełożonego chrześcijańskiej gminy w Jerozolimie, straconego w 62 r. List powstał więc przed tą datą i był przeznaczony dla chrześcijan pochodzących spośród Żydów w diasporze. Przeka­zywał im zbiór praktycznych pouczeń. Do listów tych należą dwa listy Piotra napisane w Rzymie, pierwszy około 63 r., a drugi w 67 r., i przeznaczone dla prześladowanych wtedy chrześcijan w północnej Azji Mniejszej. Podając różne wskazania praktyczne, pierwszy list zaleca uległość wobec każdej władzy (1 P 2, 11—17). Piotrowe autorstwo drugiego listu od dawna podaje się w wątpli­wość. Następne trzy listy łączy się z osobą Jana Apostoła, au­tora czwartej ewangelii. Pierwszy z nich, zawierający polemikę z poglądem Kerynta, że eon Chrystusa zstąpił w Jezusa podczas chrztu w Jordanie i dopiero wtedy Jezus mógł być uznany za Syna Bożego, powstał pod koniec I w. i stanowi uzupełnienie Janowej ewangelii. I Mimo wątpliwości co do ich autentyczności także dwa pozostałe przypisuje się Janowi, gdyż przestrzegają przed błędnowiercami i wykazują mesjańską i boską godność Jezusa. Ostatni list, którego kanoniczność kwestionowano, wiąże się z Judą Apostołem, zwanym też Tadeuszem, bratem Jakuba Młodszego, na którego autorytet się powołuje. Częste aluzje do Starego Testamentu i tradycji żydowskiej wskazują, że adresa­tami listu byli Żydzi w Palestynie. Uważa się, że powstał przed zburzeniem świątyni w 70 r., ale zapewne po śmierci Piotra w 67 r. Niektórzy autorzy sądzą jednak, że napisano go w latach 70—80. Ostatnią księgą Nowego Testamentu jest Apokalipsa. Nazwa ta pochodzi od greckiego apokaZt/pto — „objawiam, usuwam za­słonę". Dlatego nosi ona też tytuł Objawienie św. Jana. Za jej autora uważa się Jana Fwangelistę, który napisał ja pod konioc panowania Domicjana (81—96), na wyspie Patmos. Apokalipsa opisuje ówczesne wydarzenia, ale dostrzegając w nich znaki za­kryte przed zwykłymi śmiertelnikami, przedstawia je w formie zapowiedzi tego, co ma się stać w przyszłości. Wiedzę o tych sprawach autor miał otrzymać od Boga jako objawienie w postaci widzeń, których jest siedem. Celem księgi jest gloryfikacja Jezu­sa jako Boga, zobrazowanie jego zwycięstwa i triumfu wy­branych oraz opis tysiącletniego królestwa Chrystusa i wnętrza niebiańskiej Jerozolimy. ApokaHpsa przeznaczona była dla chrześ­cijan w Azji Mniejszej, spotykających się tam z uciskiem ze strony władz rzymskich oraz niechętnych im Żydów i ich Synagogi. W księdze tej, podobnie jak w listach Pawła, mówi się więcej o organizacji skupiającej wyznawców nowej religii, czyli o Koś­ciele, który nazywa się oblubienicą Chrystusa. Dowodzi też ona, że istniały już wtedy liczne gminy chrześcijańskie w różnych krainach rzymskiego imperium.