A A A

JUDAIZM

Judaizm jest religią narodową wyznawaną przez Żydów. Hi­storia tej religii ściśle się wiąże z historią narodu, który tę reli­gię wyznawał i wyznaje po dziś. Toteż na ogół, podobnie jak w dziejach narodu, wyróżnia się w historii judaizmu dwa zasad­nicze okresy: 1) biblijny, ponieważ głównym źródłem wiadomości o dzie­jach religii Żydów w tym okresie jest Biblia, 2) pobiblijny, aczkolwiek nazwa ta jest w pewnym stopniu nieścisła, ponieważ początki judaizmu wywodzą się z okresu bi­blijnego. Dlatego ten drugi okres określa się także mianem judaizmu rabinicznego, by podkreślić, że chodzi tu o taki typ religii judaistycznej, który się ukształtował już w czasach dzia­łalności rabinów i głównym źródłem do jego poznania jest lite­ratura rabiniczna, zwana też od swego najważniejszego dzieła Talmudu literaturą talmudyczną. Biblia Jednym ze źródeł religii Żydów jest Biblia obejmująca w judai­zmie tylko Stary Testament. Składa się na nią zbiór ksiąg po­wstałych mniej więcej w ciągu tysiąca lat pomiędzy 1200 a 150 r p.n.e Biblia judaizmu, czyli Star?/ Testament, dotarła do nas jako pewna skończona całość złożona z trzech części Pierwszą stanowi Tora (jest to termin hebrajski oznacza­jący dosł „nauka, pouczenie, prawo") zwana też tradycyjnie Pra­wem lub Pięcioksięgiem Mojżeszowym, choć Mojżesz nie jest autorem zawartych w niej ksiąg w ich obecnej formie. Tora składa się z pięciu ksiąg zestawionych z różnych źródeł. Ich spisywanie zaczęto, jak się przyjmuje, w X w. p.n.e., zapocząt­kowując proces literacki trwający kilka wieków, bo aż do VI lub nawet V w. p.n.e. Są to księgi następujące: Księga Rodzaju zwana też Księgą Początków (gr. Gene-sis), gdyż się zaczyna opisem stworzenia świata i człowieka, a mó­wi też o dziejach patriarchów — Abrahama, Izaaka i Jakuba, będących praojcami plemion hebrajskich, które później nazwano izraelskimi. Księga Wyjścia (Exodus) opisująca dzieje Mojżesza, który wyprowadził plemiona hebrajskie z Egiptu do Kanaanu, a także przyjął kult Jahwe i zawarł u stóp góry Synaj przymierze z tym Bogiem. Wyrazem przymierza miało być wypełnianie przez wy­znawców przykazań ujętych w Dekalogu. 3) Księga Kapłańska (Leviticus) zawiera zbiór zasad, na któ­rych się opiera kult związku plemion izraelskich, a także opisuje szczegółowo różne praktyki rytualne, zwłaszcza składanie ofiar. Zawiera też prawa i zasady społeczne związku plemion izraelskich, poświęcając wiele miejsca przepisom dotyczącym kapła­nów. Księga Liczb (Numeri) zawiera dalszy opia wyjścia z Egip­tu po zawarciu przymierza aż do wejścia na tereny kraju za Jordanem zwanego Moabem i kontakty (nieraz zbrojne) plemion izraelskich z ludnością zamieszkującą tę krainę. Opisuje podział żdobytego kraju oraz ustanowienie Jozuego następcą Mojżesza Zawiera też różne przepisy prawne. Księga Powtórzonego Prawa (Deuteronomium) obejmuje przypisywaną Mojżeszowi historyczną retrospekcję dotychcza­sowej wędrówki oraz nowe zbiory praw. Księgę tę zamykają ostatnie polecenia Mojżesza (m.in. wyznaczenie Jozuego na na­stępcę) oraz opis jego śmierci i pogrzebu. Drugą część Biblii, obejmującą pisma p4oroków, określa się mianem Prorocy (hebr. newiim). Składa się ona z dwudziestu jeden ksiąg, w tym sześciu historycznych; Księga Jozue, Ksiąga Sędziów, Pierwsza i Druga Samuela, Pierwsza i Druga Królów. Opisują one dalsze dzieje związku plemion izraelskich i jego przekształcenie się w jeden lud po osiedleniu się w Kanaanie i stworzeniu (za Dawida i Salomona) zjednoczonego królestwa które potem się rozpadło na dwa twory polityczne, tj. królestwo Izraela, obejmujące dziesięć plemion północnych, i królestwo Ju dy, obejmujące dwa plemiona południowe. Księgi te kończą opis dziejów narodu żydowskiego na zburzeniu Pierwszej Świątyni i upadku państwa Judy w VI w. p.n.e. Pozostałe księgi tej części Biblii w liczbie piętnastu są dzie­łem różnych autorów nazywanych „prorokami pisarzami", po­nieważ nad wypowiedziami proroków spisanymi przez nich sa­mych pracowały też następne pokolenia pisarzy, aż teksty te osiągnęły znaną dziś formę. Zwykło się uważać, że zawarte w nich nauki dotyczyły głównie spraw religijnych. Jednak nie ograniczały się tylko do nich, gdyż prorocy poruszali także aktu­alne zagadnienia społeczne. Głębiej przenikając istniejącą sytua­cję, poddawali ją wnikliwej ocenie, nieraz trafnie przewidując skutki rozgrywających się w ich oczach wydarzeń politycznych, oraz wypowiadali własne sądy o świecie wzywając swych współ­czesnych do posłuszeństwa wobec woli i nakazów Boga. Takim? prorokami byli Izajasz, Jeremiasz, Ezechiel, z któiymi się wiąże obszerniejsze księgi, oraz Ozeasz, Joel, Arnos, Obadiasz, Jonasz, Micheasz, Ntihum, Habakuk, Sofoniasz, Aggeusz, Zachariasz i Ma-lachiasz, których dzieła spisano razem w zbiorze zwanym Ksią­ga Dwunastu. Trzecia część, określana nazwą Pisma (hebr. ketuwim), składa się z trzynastu ksiąg dydaktycznych i historycznych oraz jednej apokalipsy, którą jest Księga Daniela pochodząca z pierw­szej połowy II w. p.n.e. Księga ta jest najpóźniej powstałym utworem należącym do Biblii judaizmu, napisanej (poza fragmen­tami aramejskimi) w języku hebrajskim. Pierwszą grupę tej czę­ści stanowią utwory poetyckie obejmujące Księgę Psalmóu), czyli Psałterz, zawierający różne rodzaje pieśni i hymnów pochodzą­cych z czasów od X do II w. p.n.e., oraz Księgę Przysłów bę dącą poetyckim zbiorem aforyzmów, przysłów i przypowieści, wyrażających mądrość życiową Owych dawnych czasów i poda­jących praktyczne wskazania. Księgę Przysłów zalicza się dla­tego do literatury mądrościowej, czyli sapiencjalnej. Do tego typu należą też Księga Hioba i Pieśń nad pieśniami, będąca jed­nym z najwspanialszych poematów erotycznych literatury świa­towej, oraz Księga Koheleta, określanego też grecką nazwą Ekle-zjastesa. Do poetyckich utworów należy też Księga Lamentacji obejmująca pięć elegijnych poematów. Pozostałe utwory tej części stanowią Księga Rut, Księga Estery, będące czymś w rodzaju nowel historycznych, Księga Ezdrasza i Księga Nehemiasza, opisujące powrót uprowadzonych przez Nabuchod on ozora wygnańców z niewoli w Babilonii i wy­darzenia, które nastąpiły po ich przybyciu do Judei, oraz Pierw­sza i Druga Księga Kronik, opisujące całe „święte dzieje" od Adama aż po ukształtowanie się judaizmu w czasach Nehemia­sza i Ezdrasza Na podstawie wyników krytyki biblijnej wiemy dziś, że pro­ces powstania Biblii nie był tak prosty, jak dawniej przypusz­czano. Każda bowiem z ksiąg biblijnych w ciągu dziejów ulega­ła licznym przeróbkom, które miały na celu dostosowanie treści Biblii do nowych potrzeb. Wiemy też dziś, że autorzy biblijni wykorzystywali źródła i dokumenty, a także podania i tradycje ludowe, spisując je czasem dopiero po bardzo długim okresie ustnego ich przekazywania z pokolenia na pokolenie. Geneza judaizmu Judaizm wywodzi swoje początki z wierzeń koczowniczych ple­mion hebrajskich, wspólnych wszystkim ludom semickim. Pod wpływem kanancjskich kultów rolniczych wierzenia te uległy przekształceniu w XIII w. p.n.e., kiedy po przejściu na osiadły tryb życia plemion, które nazwano izraelskimi, głównym ich bo­giem stał się Jahwe. W procesie tym ważną rolę odegrał MOJ­ŻESZ. Jako nauczyciel, organizator życia społecznego i religijnego oraz prawodawca przyczynił się do zjednoczenia plemion heb­rajskich w jeden lud izraelski wyznający wspólną religię, którą dziś się nazywa judaizmem lub czasem też mozaizmem, by pod­kreślić zasługi Mojżesza w jej powstaniu. Kult Jahwe jako boga narodowego, darzącego lud izraelski szczególną opieką, został utwierdzony jako kult państwowy przez utworzenie królestwa izraelskiego. Głównym ośrodkiem kultu stała się świątynia jerozolimska, przy której powstała wpływo­wa warstwa kapłańska. Do umocnienia i zwycięstwa kultu Jah­we przyczyniła się też działalność proroków w okresie od VIII do VI w. p.n.e. Utrwalili oni przekonanie, że Jahwe jest bogiem najwyższym i jedynym, surowym, miłosiernym, sprawiedliwym, stwórcą świata, panem przyrody, opiekunem ludu izraelskiego, ostoją wszystkich praw i całego porządku społecznego.Kierunki w judaizmie Opa: te na Biblii i Talmudzie i ustalone w średniowieczu przez Mojżesza Majmonidesa zasady doktrynalne i moralne religii ży­dowskie! /.łożyły się na judaizm talmudyczny zwany ortodoksyj­nym W jego łonie powstał w XVII w. na ziemiach polskich kierunek zwany chasydyzmem. Później się pojawiły w ju­daizmie tendencje modernizacyjne. Jedną z nich jest judaizm reformowany, głoszący, że niektóre nakazy zawarte w Biblii i Talmudzie są nieaktualne, a inne należy dostosować do zmieniających się warunków współ­czesnego świata. Kierunek ten odrzuca wiarę w przyjście Me­sjasza i utrzymuje, że judaizm jest tylko religią, a ojczyzną Ży­dów są kraje ich pobytu. Odrzucał też ideę budowy odrębnego państwa żydowskiego, ale w 1937 r. część jego zwolenników zmieniła stanowisko i poparła syjonizm polityczny. W dziedzinie kultu kierunek ten wprowadził zmiany wzorowane na kulcie chrześcijańskim (np organy w synagodze). Wprowadził też więk­sze uprawnienia dla kobiet (wspólna modlitwa z mężczyznami w synagodze, konfirmacja dziewcząt, dopuszczenie w 1971 r. do funkcji rabina). Inną próbą modernizacji jest judaizm konserwaty­wny. Przyjmuje on potrzebę zmian dawnych zasad, głosi od­rębność narodową Żydów i konieczność zachowania żydowskiego sposobu życia. Głosi też potrzebę istnienia państwa żydowskiego i wskrzeszenia języka hebrajskiego jako języka wszystkich Ży­dów. Kierunek ten popiera syjonizm polityczny. Jest także judaizm liberalny, zwany też postępowym, uważający zasady religijne za zbiór tradycji, które w ciągu dzie­jów pomogły Żydom zachować odrębność narodową, ale dziś stra­ciły swe znaczenie i dlatego można ich nie przestrzegać w życiu codziennym. Wielu jego zwolenników jest praktycznie bezwy­znaniowcami Kierunek ten popiera teraz syjonizm polityczny, choć w początkach nim się nie interesował. W samym Izraelu judaizm jest religią panującą, państwową i wywiera znaczny wpływ na życie społeczne, choć tylko 20% ludności żydowskiej głosuje na partie religijne. Judaizm jest religią, której podstawę stanowi system prawno- -obyczajowy. Jej zasady doktrynalne są stosunkowo proste, a róż­nice zaznaczające się w poszczególnych kierunkach wynikają głównie z odmiennych interpretacji prawnych. Nie są one jednak tak głębokie, aby naruszały istotę judaizmu.