A A A

Islam w świecie

Śmierć Mahometa wywołała wśród jego zwolenników znacz­ne zamieszanie. Tak długo bowiem jak żył, spełniał on funkcje proroka, prawodawcy, przywódcy religijnego, najwyższego sę­dziego, dowódcy armii i cywilnej głowy państwa. Kiedy Maho­met zmarł nie pozostawiając męskiego potomka, a przeżyła go tylko jedna córka Fatima, żona Alego, powstał problem, kto ma być jego następcą (kalifem od arab. halifa — „przedstawiciel") i przejąć wszystkie te funkcje, prócz religijnej, gdyż w tej dzie­dzinie jako ostatniego i największego proroka nikt nie mógł go zastąpić. Do tego czasu przywództwo wśród Arabów nie było dziedziczne, lecz raczej wybieralne, i opierało się na szczepowym starszeństwie. Po śmierci proroka w sprawie, kto ma przewodzić wiernym, zaznaczyły się różnice zdań pomiędzy mekkańczykami i me-dyńczykami i zaczęły się mnożyć stronnictwa spierające się z sobą, czy urząd kalifa ma być wybieralny, czy dziedziczony przez Alego, kuzyna proroka ze strony ojca i męża jego jedynej żyją­cej córki, a zarazem jednego z jego pierwszych trzech wyznaw­ców. Zwyciężyła zasada wybieralności. Na kalifa wybrano Abu Bakra (zm. 634), ojca umiłowanej przez proroka żony Ajszy. Był on wiernym przyjacielem Mahometa i jednym z pierwszych je­go wyznawców. Po przyjęciu przysięgi posłuszeństwa od wier­nych przywódców szczepowych rozpoczął walkę z innymi, buntującymi się szczepami arabskimi, które korzystając z zamie­szania po śmierci Mahometa usiłowały zerwać związki z nowym państwem islamu. Był to początek wojen, które doprowadziły do niebywałego rozprzestrzenienia się islamu przekształcającego się stopniowo w reHgię światową. Następcą Abu Bakra został energiczny Omar (Umar), który panował przez dziesięć lat (634—644). Za jego rządów muzułma­nie zdobyli Palestynę, Syiię, Irak, Persję, Egipt. Kolejny kalif Osman (Utman) był człowiekiem słabym i za jego czasów znowu się uwidoczniło rozbicie. Zamordowano go w 656 r. i wtedy do władzy doszedł Ali, zięć Mahometa przez małżeństwo z jego cór­ką Fatimą. Poprzedni kalifowie rezydowali w Medynie, Ali na­tomiast na swą stolicę wybrał Kufę w Iraku. Korzystając z tego Muawijja z rodu Omajjadów, przedstawiciel mekkańskiej oli­garchii, usiłował przejąć władzę. Doszło do pierwszej otwartej bitwy zwolenników Alego z uzurpatorem Muawijja. Kalif Ali zastąpił mu drogę na równinie Siffin nad Eufratem w 657 r. Bitwa nie przyniosła rozstrzygnięcia, więc Ali się zgodził na po­lubowne załatwienie sprawy. Jednak część jego zwolenników uważała, że tylko Allach mo­że decydować o następstwie i on da zwycięstwo stronie, która ma rację. Toteż rozstrzyganie tej sprawy przez rozmowy uznali oni za zdradę i w liczbie 4000 odeszli z obozu Alego. Założyli własną partię. Nazwano ich c h a r y d ż y t a m i1 (tzn. „ci, którzy odeszli, odszczepieńcy"). Jeden z nich zamordował skrytobójczo Alego w 661 r., a Muawijja, na którego też dokonano zamachu, choć bezskutecznego, obwołał się kalifem. Liczba charydżytów rosła stopniowo i przez długie wieki by­li oni przyczyną zamieszek politycznych, choć nie stworzyli większej organizacji. Według ich nauki — kalifa (imama), któ­rym winien być mąż najbardziej zasłużony, ma wybierać cała gmina, nie patrząc na pochodzenie społeczne czy etniczne kan­dydata. Wprowadzili oni nowe przepisy moralne, podkreślając potrzebę czystości wewnętrznej. Charydżyci byli fanatyczni, su­rowi i bezkompromisowi, a muzułmanów, którzy nie przyjęli ich nauki, uznawali za niewiernych i dlatego uważali, że wolno ich bezkarnie zabijać. Szybko się jednak rozpadli na liczne zwa­śnione grupy, co spowodowało ich upadek. Na wschodzie kali­fatu wytępiono ich w VIII w. Niedobitki tego ugrupowania schro­niły się w Maghrebie, gdzie do dziś przetrwała tylko jedna z głównych frakcji charydżytów — ibadyci w północnej Afryce. Zwolennicy Alego utworzyli odrębną partię (arab. szia). Nie uznali oni legalności dynastii Omajjadów, gdyż w ich przeko­naniu prorok przekazał Alemu Wiedzę, której nie ujawnił in­nym wiernym. Ich partia szia, stąd nazwa s z y i z m, stanowi do dziś jeden z głównych odłamów islamu, a jego głównym ośrod­kiem jest obecnie Iran, którego większość mieszkańców wyzna­je tę odmianę islamu. Jedna z podstawowych zasad szyizmu głosi, że po kolejnych jawnych imamach nadejdzie wybrany imam żyjący w ukryciu i stamtąd kierujący działalnością swoich wyznawców. Ten tajny imam przyjdzie przed końcem świata, żeby publicznie wystąpić jako oczekiwany odkupiciel (mahdi, co znaczy dosłownie „kierowany przez Boga"), a właściwie jako natchniony przywódca duchowy i władca. Oczekiwanie na mah-diego, który napełni sprawiedliwością ziemię, pełną teraz nie­sprawiedliwości, stało się ważnym tematem muzułmańskiej eschatologii wzbogaconej nowymi elementami, przeważnie po­chodzenia chrześcijańskiego. Od czasu do czasu różni preten­denci sięgali po tę godność, wykorzystując koncepcje szyickie do celów politycznych, np. powstanie Mahdiego w Egipcie w ostatnim dwudziestoleciu XIX w. Szyizm rozpadł się na trzy główne odłamy nazywane od imion poszczególnych imamów lub ich kolejnej liczby. Stanowią je zajdyci, ismailici, z których się wywodzą d r u z o w i e, oraz najliczniejsi dwunastowcy (ithna aszarija), którzy wszystkich kalifów potępiali jako uzurpatorów. Uważają oni, że w każdym imamie jest boska substancja, dzięki której jest on nieomylnym nauczycielem, orędownikiem gminy wiernych i po­średnikiem w drodze do zbawienia. Tę boską substancję dziedzi­czyli kolejni imamowie aż do dwunastego, który nie umarł, ale zniknął i żyje w ukryciu, aby się pojawić jako mahdi. Wszyst­kich tych imamów czczą jako świętych, a szczególną czcią ota­czają młodszego syna Alego, Husajna. Ponieważ większość ima­mów zginęła śmiercią gwałtowną, ozdobiono ich aureolą męczeń­stwa, a ich opłakiwanie jest charakterystyczną cechą szyickiego islamu. W prawie natomiast i rytuale nie ma wielkich różnic w stosunku do innych odłamów islamu. Problem, kto ma zastąpić Mahometa, podzielił wyznawców islamu na dwa obozy: zwolenników sunny, czyld sunnitów uwa­żających, że postępowanie Mahometa było wzorem i wezwaniem do określonego życia, i na partię Alego, zięcia Mahometa, zwa­nych szyitami. Na tym tlei powstały dwa podstawowe ugrupowa­nia islamu: sunnizm i szyizm, będące punktem wyjścia dalszych ugrupowań czy sekt, różniących się interpretacją podstawowych zasad religii islamu. Należy do nich m. in. ugrupowanie raury-d ż y t ó w (muridżia), którzy zapoczątkowali szkołę dogmatycz­ną oddzielającą wiarę od praktyki. Innym ugrupowaniem byli charydżyci pojmujący wiarę bardziej praktycznie. Z charakte­rystycznym sobie fanatyzmem podkreślali konieczność działań umacniających religijne nakazy, do których jako szósty filar dodali świętą wojnę. Różna interpretacja zagadnienia przeznaczenia i wolnej vo'v spowodowała powstanie dwóch innych grup. Jedna z rich, k ad ar i ja, przyjmowała wolność woli ludzkiej, druga nato­miast, d ż a h m i j a, podkreślała nieodwołalność przeznaczenia i odrzucała wolność woli, wysuwając twierdzenie, że Koran nie jest odwiecznym objawieniem Bożym, ale został przez Allacha stworzony. Ideę tę rozwinęli później mutazylici {mutazlla), będący pierwszą grupą teologów, którzy przyjęli niektóre ele­menty filozofii i, wykorzystując je w teologii, rozum uczynili ka­mieniem probierczym wiary, przez co się stali prekursorami mu­zułmańskiej scholastyki. W XIX w. świat islamu wszedł w bliższy kontakt z Europą i szerzonymi w niej poglądami. Uwidoczniły się wtedy braki islamu nie nadążającego za szybko się zmieniającą rzeczywisto­ścią. Następstwem tego były różne ruchy reformatorskie. Islam rychło objął Bliski Wschód, Afrykę Północną, Hiszpa­nię, którą później stracił, Bałkany, gdzie mimo pięciu wieków panowania miał nikłe sukcesy. Nie przyjął się też na Zakauka­ziu w Gruzji i Armenii. Rozprzestrzenił się natomiast rychło na. terenach dzisiejszej Turcji i Iranu, a potem odniósł sukcesy w Azerbejdżanie i wśród ludów północnokaukaskich (Czerkie-sów, Awarów, Dagestanów) oraz na terenie Indii. Stąd przenik­nął na Cejlon, gdzie stanowi mniejszość, i na Malediwy, które całe są muzułmańskie, oraz dalej na Malaje i Indonezję, by stąf się przedostać do Kambodży i na południowe wyspy Filipin (Su-lu i Mindanao). W Chinach islam rozprzestrzenił się tylko na. obszarach zachodnich w Sinkiangu, ale najwięcej zwolenników pozyskał wśród tureckich Ujgurów. W głąb Afryki na południe od Sahary islam przenikał z róż­nych kierunków. Z Maghrebu za pośrednictwem Berberów, głównie ibadytów przenikał do zachodniej Afryki, gdzie przy­jęło go wiele plemion i ludów. Z południowej Arabii przenikał na wschodnie wybrzeże, gdzie Etiopia przez wiele stuleci była jakby wyspą otoczoną przez muzułmanów. Odniósł tam sukcesy w Somalii i na afrykańskim wybrzeżu Morza Czerwonego. Tro­pikalna Afryka na południe od Sahary pozostała jedynym tere- nem, gdzie islam i dziś zdobywa wyznawców. W innych regio­nach rozwarstwienie religijne ludności jest ustabilizowane. Przejście z islamu na inną religię jest bardzo rzadkie, tyri bar­dziej 1 że często grozi śmiercią. (islam zachował do dziś żywotność i dynamikę rozwbjową, którą stale trzeba mieć na uwadze. Wielka siła idei Malometa jest niezaprzeczalna, toteż wszystkie nowe ruchy w islamie wy­suwają na czoło jego postać. Islam był też i jest religią misyjną, dążącą do rozszerzania się poza środowisko swego powstania. Pod tym względem jest więc systemem religijnym podobnym do buddyzmu i chrześcijaństwa, a więc dwóch innych religii świa­towych, które wyparł na znacznych obszarach i z którymi na­dal skutecznie konkuruje. Współczesne procesy modernizacyjne, które nieraz się przyczyniają do jego osłabienia, nie wywierają jednak zbyt głębokiego wpływu na jego doktrynę i praktyki, chociaż nieraz postronnym obserwatorom się zdaje, że jest ina­czej. Toteż w wielu krajach muzułmańskich obserwuje się obec­nie nawrót do dawnych zasad.