A A A

ISLAM W INNYCH KRAJACH

Turcy przeniknęli dość wcześnie do kalifatu, bo już w X w., opanowawszy najpierw znaczną część Persji — byli to Turcy Seldżuccy — a następnie, od połowy XI wieku odgrywali decydującą rolę w samym sercu kalifatów Abbasydów, sprawując faktyczną władzę w Bagdadzie jako sułtanowie za aprobatą kalifa. Tur­cy byli gorliwymi sunnitami. Po zniszczeniu Bagda­du przez Mongołów w 1258 r. skończyło się tam też panowanie Turków — Seldżuków. Część z nich prze­niknęła ao Azji Mniejszej. W latach 1077—1300 utwo­rzył się sułtanat Seldżuków Rumijskich (greckich) w Anatolii ze stolicą w Konii. Rozwijali oni tam oży­wioną działalność kulturalną'i artystyczną, inspirując się głównie tradycjami irańskimi. Wypada tu wspom­nieć, iż w Konii przebywał i rozwijał swoją aktywność literacką wybitny poeta-mistyk perski, Dżalai ad-Din Rumi, twórca bractwa „tańczących derwiszów"' — mewlewitów. Później, w XIV w. na Turków Seldżuków natknęli się w Anatolii ich współplemieńcy z Azji Centralnej, znani nam Turcy Osmańscy, którzy mieli zapanować nad znaczną częścią obszaru islamu jako kalifowie. Trzecia grupa Turków, koczowników z Azji Cen­tralnej, która też weszła w orbitę islamu, umocniła się najpierw w Afganistanie, później w Chorasanie i znacznej części Iranu, podejmowali też wyprawy na Indie. Szczególnie słynny Mahmud z Gazny. władca Chorasanu i Iranu (998—1030) umocnił pano­wanie tureckie na tych obszarach, wsławił się szcze­gólnie swoimi wyprawami łupieskimi do Indii. Mah­mud, gorliwy sunnita, uznający suwerenność kalifa z Bagdadu, rabował bogactwa i niszczył dzieła sztuki, szczególnie posągi i malowidła — to wszystko w imię walki z bałwochwalstwem. Na swój dwór, wzbogaco­ny zdobyczami wojennymi, ściągał dobrowolnie lub pod przymusem poetów, artystów i uczonych dla dodania sobie chwały. Państwo Mahmuda z Gazny utrzymało się przez półtora wieku, pod rządami założonej przez niego dy­nastii, później jednak, inne górskie plemię z prowin­cji Ghor, leżącej między Gazną a Heratem, pod wo­dzą Ala ad-Dina opanowała Gaznę. Nowy sułtan, Mu-hammad Ghori, umocniwszy swoje panowanie w Gaz-nie, podjął wyprawę na Indie i przy pomocy swojego wodza, Kutb ad-Dina zajął znaczną część Indii, kładąc podwaliny pod nowe państwo muzułmańskie ze sto­licą w Delhi. Sułtan delhijski utrzymał się od począt­ku XIII w. do inwazji na Indie mongolskich Timuri-dów. Od XIII w. aż do ostatecznego podboju Indii przez władców mongolskich — Timuridów w 1526 r., hi­storia Indii Północnych i Centralnych to historia róż­nych dynastii tureckich i afgańsko-tureckich, a czę­ściowo i miejscowych indyjskich, ich walki między sobą, powtarzające się inwazje mongolskie — od 1296 do 1309 r. było ich pięć — najazd samego Tamerlana w 1398 r., który pozostawił w Delhi swoją dynastię, panującą do 1451 r. Ogólnie ten okres nazywa się pa­nowaniem „sułtanatu delhijskiego", utrzymał się on pod panowaniem różnych dynastii od 1202 r. do 1526 r. Był to okres rozprzestrzeniania się i umacnia­nia islamu w Indiach, a jego początki w prowincji Sind, datują się z czasów wielkich podbojów arab­skich za Omajjadów, zanim zostały opanowane pra­wie całe Indie przez dynastię timurydzką w 1526 r., kiedy to za dynastii tzw. „Wielkiego Mogoła" na­stąpił złoty okres kultury muzułmańskiej w Indiach. Mongołowie, inny lud turański, wyruszył ze ste­pów i pustyń Mongolii, początkowo nie znając islamu i pojawił się na granicach kalifatu abbasydzkiego. Pod wodzą osławionego Dżyngis. Chana Mongołowie opa­nowali i zrabowali Baktrianę, Afganistan i Persję. Jedna gałąź skierowała się ku Europie Południowej, a druga ku Irakowi. Słynny Hulagu zdobył i znisz­czył Bagdad w 1258 r., kazał zamordować kalifa i całą jego rodzinę. Na Dalekim Wschodzie, Kubilaj, brat i następca Mangu, dokończył podboju Chin, z których uczynił centralną część swego imperium. Lecz Mongołowie, którzy opanowali Persję w 1227 r., ziślamizowali się i utworzyli państwo ze stolicą w Tebrizie. Ta dyna­stia mongolska nosząca nazwę Ilchanidów panowała w Persji w latach 1227—1336. Z kolei -pojawiła się nowa inwazja mongolska na Persję, kierowana przez Timur-Lenga (Tamerlana). Zwycięski pochód Timura został zatrzymany na gra­nicy Egiptu przez Mameluków. W Persji powstała nowa dynastia mongolska Timuridów (1387—1502). Persja została połączona z Turkiestanem w potężne imperium mongolskie perskich Timuridów w 1387 r. Stolicą tego państwa została Samarkanda. Z Iranu Timuridzi przeniknęli później do Indii, gdzie stworzy­li potężną dynastię muzułmańską. Poza zasięgiem inwazji turecko-mongolskiej pozo­stał Maghreb, małe państwa arabskie w Afryce Pół­nocnej, które zdołały zachować swą niezależność do czasu podbojów Turków Osmańskich, którzy szybko mieli dojść do znacznej potęgi. Zbliżamy się z historią islamu i państw muzułmań­skich do początków XVI wieku, kiedy to cztery pań­stwa — trzy znaczne potęgi niearabskie, a jedno mniejsze królestwo arabskie — podzieliły między sie­bie świat islamu. Jedynie obszar Archipelagu Malaj-skiego, który został w znacznej mierze zislamizowany w XIV i XV w., pozostawał poza obrębem tych państw, oraz „islam czarny" w Afryce.