A A A

Ideologia judaizmu

Judaizm w owym czasie od dawna już przestał być religią zwią­zaną z określonym terytorium. W okresie perskim władcy z dy­nastii Achemenidów przyznali tej rel^i specyficzny status, zrów­nując jej zasady, zwane „Prawem Boga niebios", z „prawem kró­lewskim" oraz czyniąc je podstawą wspólnoty etnicznej obejmu­jącej wszystkich wyznawców tego Prawa, niezależnie od miejsca ich pobytu. Perscy królowie zarazem uznali arcykapłana świątyni w Jerozolimie za najwyższy autorytet religijny, który jako stróż Prawa miał je odtąd interpretować. Wszyscy zaś Judejczycy gdyż tak wtedy nazywano mieszkańców Judei i wyznawców re­ligii izraelskiej, bez względu na miejsce zamieszkania mieli się podporządkować w sprawach religijnych władzy jerozolimskiego arcykapłana, a na dowód przynależności do wspólnoty składać corocznie daninę na rzecz świątyni w Jerozolimie. W ten sposób decyzja królewska zmieniła istotę religii, która odtąd można nazywać judaizmem. Z kultu niewielkiego związku plemion zamieszkujących nieznaczny obszar przekształcił się wte­dy judaizm w religię narodu, którego nie łączyło już tylko wspólne terytorium. Podstawą więzi stała się odtąd religia da­jąca jej wyznawcom silne poczucie jedności i wspólnoty. Nie na­ruszało jej nawet zarzucenie w niektórych kręgach hebrajskiego jako potocznego języka i przyjęcie aramejskiego czy później greckiego. W okresie perskim centrum życia religijnego judaizmu była Judea i jej stolica Jerozolima, gdzie się znajdowała odbudowana świątynia będąca głównym ośrodkiem kultu całej tej religii. Nie wszyscy wyznawcy religii żydowskiej, jak się również nazywa judaizm, mieszkali w Judei. Wielu z nich przebywało w rozproszeniu (gr. diaspora) w różnych krajach. Jedną z przy­czyn diaspory było przesiedlanie ludności podbitych krajów przez władców Asyrii, a potem Babilonii. Po podboju królestwa Izraela, czyli państwa plemion północnych, i zburzeniu jego sto­licy Samarii w VIII w. p.n.e. asyryjscy zdobywcy uprowadzili znaczną część mieszkańców tego kraju i osiedlili ich na terenach Mezopotamii. Podobnie po zwycięstwie nad królestwem Judy w 597 r. p.n.e. Nabuchodonozor, władca Babilonii, uprowadził do Mezopotamii część jego ludności. Gdy dziesięć lat później kró­lestwo Judy zbuntowało się przeciw rządom Nabuchodonozora. władca ten podbił je całkowicie, zburzył jego stolicę Jerozolimę i znajdującą się w niej świątynię oraz uprowadził na Wschód wielką liczbę ludności, którą osiedlił w Babilonii nad rzekami Chabur i Balich. Część mieszkańców królestwa znalazła schronienie przed zdobywcami babilońskimi w Egipcie, gdzie z upływem czasu powstało również znaczne skupisko ludności żydowskiej. Po zdobyciu Bliskiego Wschodu przez Aleksandra Wielkiego ludność żydowska osiedlała się dobrowolnie na różnych terenach jego wielkiego imperium. Jednym z ważniejszych (poza Judea) ośrodków żydowskich stała się wówczas Aleksandria, stolica pto-lomejskiego Egiptu. Wyznawcy judaizmu mieszkali w tym czasie we wszystkich państwach hellenistycznych na, Bliskim Wscho­dzie, potem także zaczęli się osiedlać w Grecji i samym Rzymie Stopniowo w różnych zwłaszcza dużych miastach (np. Aleksan­drii, Koryncie, Rzymie) powstały skupiska ludności żydowskiej. Z biegiem czasu Żydzi dotarli także na tereny Hiszpanii i połud­niowej Galii, czyli dzisiejszej Francji. Wyznawcy judaizmu we wszystkich miejscach swego osiedle­nia w diasporze tworzyli autonomiczne gminy z własnym samo­rządem. Władze bowiem kolejno po sobie następujących impe­riów uznawały odrębny charakter religii żydowskiej oraz przy­znane jej wyznawcom w czasach perskich przywileje, obejmujące także ich formy organizacyjne. W okresie hellenistycznym od końca IV w. p.n.e., kiedy wskutek zmiany warunków społecznych, politycznych i gospo­darczych dawne formy życia zbiorowego okazały się nieodpo­wiednie, zaczęły powstawać stowarzyszenia oparte na zasadach zawodowych, etnicznych albo religijr.ych. Stowarzyszenia takie, zwane tiazami (od gr. tiasos), miały na celu praktykowanie ro­dzimego kultu oraz wzajemną pomoc i ochronę swoich członków. Na plan pierwszy wysuwały się w nich elementy religijne. Zarząd i kierownictwo tiaz należło do zgromadzenia ogólne­go wszystkich członków. Takie zgromadzenie, nazywane po gre­cku synagogę (od synagogein „zgromadzać, zbierać"), spotykało się w budynku należącym do całego stowarzyszenia, także zwa­nym synagogę. Administracją tiazy zajmowali się wyznaczeni przez zgromadzenie urzędnicy, którym przewodził przełożony będący zwykle kapłanem. On kierował stowarzyszeniem, zarzą­dzał jego majątkiem, przyjmował nowych członków, rozstrzygał sporne sprawy oraz zajmował się sprawami kultu, przewodniczył nabożeństwom, ofiarom i wspólnym ucztom. Do tiaz należeli wolni obywatele miejscowi, cudzoziemcy, także kobiety, choć nie odgrywały większej roli. Do tiaz wchodzili też wyzwoleńcy i niewolnicy, jako rzeczywiści członkowie, choć głównie jako po­mocnicy funkcjonariuszy stowarzyszenia. Idee i zasady takiego stowarzyszenia pociągały również ludzi nie będących jego człon­kami. Toteż zwykle tworzył się przy nim krąg sympatyków, a niektórzy spośród nich ubiegali się o przyjęcie do tiazy. Wykorzystując status swej religii wyznawcy judaizmu na podobnych zasadach tworzyli gminy żydowskie w różnych mia­stach diaspory. Wszyscy członkowie społeczności żydowskiej w danym mieście stanowili wspólne zgromadzenie, czyli synagogę (hebr. ąahal). Zarząd gminy należał do rady starszych zajmują­cej się sprawami administracyjnymi pod zwierzchnictwem prze­łożonego synagogi, który kierował też sprawami religijnymi i kul­towymi. Zarówno w kulcie, jak i w życiu codziennym ludność żydowska w diasporze posługiwała się językiem greckim w jego specyficznej formie, jaka się od końca IV w. p.n.e. przyjęła w państwach hellenistycznych, zwanym koine („wspólny"), pow­stał on bowiem ze zmieszania podstawowych dialektów klasy­cznego języka greckiego. Posługiwanie się przez Żydów w diasporze takim samym ję­zykiem, jak reszta ludności, umożliwiało przenikanie idei i za­sad judaizmu do kręgów nieżydowskich. Zarazem jednak ludność żydowska w większym stopniu ulegała wpływom kultury helleni­stycznej, co znalazło swój wyraz w tendencjach asymilacyjnych mających na celu dostosowanie się do miejscowego otocze­nia. Od III w. p.n.e. święte księgi judaizmu tłumaczono w Aleksandrii na język grecki. Stopniowo powstał grecki prze­kład ksiąg biblijnych, nazwany później Septuagintą, ponieważ według legendy miało je tłumaczyć siedemdziesięciu uczonych. Przekład ten umożliwił ludności nieżydowskiej poznanie treści świętych ksiąg, a wraz z tym i zasad judaizmu. Dzięki temu możliwe było większe otwarcie się środowisk żydowskich i włą­czenie judaizmu w ogólny nurt ówczesnego synkretyzmu. Po­wstały wtedy dzieła różnych autorów żydowskich, którzy się sta­rali udostępnić ludności nieżydowskiej narodowe i religijne tra­dycje Izraela i w ten sposób zwalczać wynikające z niewiedzy i ignorancji uprzedzenia i pomówienia. Wśród autorów tych wyróżnił się szczególnie FILON z Alek­sandrii (ok. 20 r. p.n.e. — 50 r. n.e.). Ten wybitny znawca żydow­ski ówczesnej filozofii i judaizmu napisał wiele dzieł, w których, stosując alegoryczną metodę, odczytywał w nowy sposób treści ksiąg biblijnych. Ukazywał je jako źródło poglądów filozofów greckich, posługując się w swych interpretacjach pojęć judaizmu greckimi pojęciami filozoficznymi. Zasadą swego systemu filozo­ficznego uczynił pojęcie Boga, w którym połączył cechy bytu absolutnego przejęte z filozofii greckiej z cechami osobowymi Boga przejętymi ze Starego Testamentu. Głosił więc, że Bóg nie stworzył materii, lecz ją ustawicznie porządkuje za pośrednict­wem Logosu, który pojmował jako uosobiony rozum Boży czy siłę Bożą. Logos jest realnym bytem istniejącym pomiędzy du­chowym prabytem, czyli Bogiem, i materią. Bóg, Logos i świat materialny stanowią zatem trzy stopnie hierarchii bytów. Dok- Iryha Filona oparta na koncepcji Logosu włączała judaizm w ów­czesne prądy filozoficzne, zyskując mu licznych zwolenników. Podobnie jak wokół tiaz, tak i przy gminach żydowskich sku­piali się zwykle jako sympatycy wyznawcy innych religii. Niektó­rzy spośród nich przyjmowali nawet zasady judaizmu i stawali się żydami. Nazywano ich prozelitami, co znaczy dosłownie „docho­dzącymi", a co się też tłumaczy „nowo nawróconymi". Niektóre bowiem elementy religii żydowskiej były atrakcyjne dla wyz­nawców wierzeń politeistycznych. Jednych fascynowała idea mo­noteizmu, wyrażająca się w wierze w istnienie jedynego niewy­obrażalnego Boga. Innych przyciągały zasady etyczne i orygi­nalność wierzeń żydowskich. Szczególnie zaś w dobie ówcze­snych niepokojów nęciła zapowiedź przyjścia Mesjasza-Zbawicie-la. Prozelitów, którzy się rekrutowali głównie z niższych warstw społecznych, pociągała zwłaszcza idea mesjanizmu żydowskiego, dająca im nadzieję poprawy egzystencji i wyzwolenia społeczno--ekonomicznego. Członkowie wyższych warstw odnosili się do judaizmu raczej niechętnie i pogardliwie, jako do religii jakie­goś małego wschodniego narodu żyjącego na krańcach cywilizo­wanego świata. Nie rozumiejąc istoty judaizmu, zarzucali jego wyznawcom nawet ateizm, ponieważ ci nie czcili, jak inni, żad­nych posągów bóstw. Obecność prozelitów przy gminach żydowskich w diasporze nadawała judaizmowi charakter otwarty, nie ograniczając go tylko do własnego narodu. Pod wpływem tego zewnętrznlego czyn­nika kształtowały się wśród Żydów poglądy, które nawiązując do dawnych tradycji, a głównie do nauk proroków, podnosiły uni­wersalne elementy zawarte w doktrynie judaizmu. Wszystkie gminy utrzymywały jednak stałą łączność z Jerozolimą. Tam bowiem znajdowała się świątynia, która była ośrodkiem kultu tej religii, zarządzanym przez arcykapłana będącego najwyższym autorytetem religijnym i politycznym dla wszystkich Żydów, zarówno rozproszonych po świecie, jak i mieszkających w Judei, czyli na terenie kraju nazwanego przez Rzymian w II w. n.e. Palestyną. ; Judea, która po rozbiciu imperium perskich Achemenidów w IV w. p.n.e. została podporządkowana egipskim Lagidom, znalazła się w 198 r. p.n.e. pod panowaniem syryjskich Se­leukidów i stała się częścią ich państwa. Antioch III Wielki zaj­mując Judeę potwierdził przywileje religijne przyznane jej mie­szkańcom przez Aleksandra Wielkiego i Ptolomeuszy, zezwolił im także kierować się w życiu „prawami, które przejęli od oj­ców", zobowiązał się zaopatrywać świątynię w materiały po­trzebne do ofiar oraz zwolnił z podatków wszystkich związanych z kultem świątynnym, członków Rady Starszych i „uczonych w Piśmie". W ojczystym kraju, gdzie widomym znakiem religii ojców była świątynia jerozolimska, Żydzi przeciwstawiali się wpły­wom kultury hellenistycznej, przenikającym także do ich kraju. Wtedy to żydowską religię i żydowski sposób życia, broniące swej odrębności, zaczęto nazywać judaizmem. Zwolennicy tradycji zwani „pobożnymi" (hebr. chasidim) zwalczali wpływy hellenis­tyczne i nie chcieli pogodzić się z decyzją Antiocha IV Epifanesa, który usiłując zjednoczyć swe państwo wprowadził do świątyni jerozolimskiej kult Zeusa Olimpijskiego i zakazał czci Jahwe. Tej królewskiej decyzji przeciwstawili się zbrojnie pod wodzą Judy Machabejczyka, który pokonawszy wojska syryjskie do­prowadził do oczyszczenia świątyni z symboli kultu hellenistycz­nego i przywrócenia kultu Jahwe w 164 r. p.n.e. Bracia Judy, zwani Hasmonejczykami, nie poprzestali na od­zyskaniu swobód religijnych, ale po jego śmierci w 160 r. p.n.e. walczyli skutecznie dalej, aż do uzyskania całkowitej niepodle­głości Judei, przejmując w niej nie tylko władzę polityczną, ale i religijną. W 152 r. p.n.e. objęli bowiem nie obsadzony od siedmiu lat urząd arcykapłana kosztem rodu, którego członkowie tradycyjnie go sprawowali. Fakt ten oraz różnice w pojmowaniu postaci Mesjasza-Zbawiciela i jego zadań spowodowały rozłam wśród „pobożnych" i doprowadziły do ich podziału na ugrupo­wania, które z biegiem czasu stały się odrębnymi stronnictwa­mi religijno-politycznymi. Opisał je później dzieiopis żydowski Józef FLAWIUSZ (36 — ok. 107), który porównywał je ze szko­łami filozoficznymi (Wojna żydowska, II, VIII, 119—166). Wspo­mina on o trzech takich ugrupowaniach, które tworzyli saduceu­sze, faryzeusze i esseńczycy. Saduceusze (od hebr. Sadok „sprawiedliwy", imię arcy­kapłana w czasach Dawida i Salomona; potomkowie jego rodu mieli sprawować w świątyni funkcję arcykapłana) byli członka­mi stronnictwa skupiającego wyższe warstwy kapłanów świąty­ni jerozolimskiej. Chcąc utrzymać swe intratne i wpływowe sta­nowiska, saduceusze zgodzili się z objęciem godności arcykapłań-skiej przez Hasmonejczyków i popierali ich działalność polityczną i religijną. W poglądach religijnych cechował ich liberalizm i ma­terializm, a w poglądach społecznych — konserwatyzm. Pozostałe dwa ugrupowania wyłoniły się ze stronnictwa „po­bożnych". Faryzeusze (grecka forma hebr. peruszim „od­łączeni") oddzielili się od nich (stąd nazwa), aby móc zachowywać własną specyficzną dyscyplinę, i utworzyli zamknięte gminy. Objęcie urzędu arcykapłana przez Hasmonejczyków uważali za uzurpację. Członkowie tego ugrupowania rekrutowali się zwłasz­cza z warstw średnich, ale byli też wśród nich przedstawiciele za­możnych rodów kapłańskich i arystokracji. Faryzeusze poświęcali się głównie studiowaniu, interpretacji i nauczaniu Tory, czyli Pra­wa, oraz innych świętych ksiąg, co zdobyło im popularność i uzna­nie społeczeństwa, a także zapewniło duży autorytet w sprawach religijnych i politycznych. Po latach opozycji wobec Hasmonej­czyków ich pozycja tak wzrosła, że w 69 r. p.n.e. przedstawi­cieli ich ugrupowania dopuszczono do sanhedrynu, czyli najwyż­szej rady żydowskiej, tzw. Rady Starszych, która miała decydu­jące znaczenie w sprawach religijnych, ale także politycznych, gdyż była ciałem doradczym władcy. W późniejszym okresie po­pularność faryzeuszów wzrosła jeszcze bardziej i stali się oni faktycznie stronnictwem, które kierowało całym życiem narodu.