A A A

EWOLUCIA ISLAMU

Islam, podobnie jak i inne religie, nie zatrzymał się w miejscu, lecz rozwijał się we wszystkich swo­ich aspektach, religijnych i świeckich; islam bowiem, jak wiemy, zajmował się sprawami życia indywidua-nego i społecznego swoich wyznawców również na tym świecie. Jak długo żył Prorok społeczność mu­zułmańska była w zasadzie zwarta i jednolita, poza mniejszymi różnicami wśród różnych grup społecz­ności mekkańskiej i medyńskiej. Jednak kiedy za­brakło Muhammada zaczęły się coraz bardziej ostre dyskusje, pojawiły się ruchy dysydenckie, które w rezultacie prowadziły, z jednej strony do konsolida­cji nauki religijnej sunnickiej, innymi słowy, teolo­gii sunnickiej jako systemu, a z drugiej — do pow­stania i rozwoju, aż do pełnych systemów herety­ckich, które w połączeniu z pewnymi ruchami społe­cznymi i narodowościowymi niejednokrotnie groźnie wstrząsały kalifatem. W ogniu tych wszystkich walk formowała się teologia sunnicka, wzbogacając się o różne elementy pozareligijne, zaczerpnięte przede wszystkim z rozwijającej się właśnie filozofii ara-bsko-muzułmańskiej. Systemowi teologii ortodoksyjnej sunnickiej przy­gotowywały drogę wcześniejsze „nauki religijne", a więc egzegeza Koranu — tafsir, nauka tradycji — ha-dis, nauka prawa muzułmańskiego — fikh, stanowią­ca samą istotę islamu; tak iż czwartą „nauką religij­ną" par excellence jest teologia muzułmańska sunni­cka — zwana często Urn al-kalam — „nauka o słowie (dyskusji)", która mówiąc ściślej sianowi część teo­logii; drugą najistotniejszą częścią teologii jest Urn at-tauhid — „nauka o jedności (Boga)".Szkoła „wolnomyślicieli islamu" — mutazila, a system teologii ortodoksyjnej sunimkiej — aszaryzm Jak już wspomnieliśmy wyżej, podstawy teologii muzułmańskiej kształtowały się pod wyraźnym •wpływem spekulacji filozoficznych, jakie pojawiły się w islamie z początkiem IX w., głównie w oparciu o filozofię grecką, a jednocześnie z wczesnymi here­tyckimi doktrynami — charydżytyzmem i szyizmem wraz z ich bardziej radykalnymi odmianami. W ru­chliwych kołach intelektualnych Bagdadu i innych ważnych ośrodkach kulturalnych islamu, jak Kufa, Basra, później Kair — toczyły się dyskusje nad naj­ważniejszymi naukami islamu z podejmowaniem prób ich racjonalnego wyjaśnienia. Pierwsze główne szkoły, względnie tendencje poja­wiły się już za Omajjadów. Wymienić tu wypada naj­pierw tzw. murdżiitów — „tych, którzy odsuwają odraczają"* poddając się całkowicie woli Boga w spra­wie stanu wiernego, który popełnił grzech, twier­dząc, że żaden popełniony grzech, jakiego się dopuści muzułmanin, nie wyklucza go ze społeczności wier­nych. Murdżiici przyjęli stanowisko umiarkowane; w przeciwieństwie do bardziej radykalnych odła­mów islamu, jak charydżyci czy szyici, a jeszcze bar­dziej ismailici, którzy twierdzili, że wiara nie uspra­wiedliwiona przez czyny, jest bez wartości i stosowa­li tę zasadę w odniesieniu od Omajjadów, odmawiając im prawa do kalifatu. Murdżiici uważali zaś, że sposób praktycznego postępowania jest drugorzędny, a najważniejsza jest wiara, posuwając się do opinii, iż wierny który gię nawet źle prowadzi, wart więcej niż niewierny cnotliwy. Inaczej mówiąc, murdżiick odmawiali ludziom prawa do sądzenia ludzi i wyda­wania o nich wyroków potępiających, a sąd pozo­stawiali jedynie Bogu; w konsekwencji usprawiedli­wiali oni Omajjadów, uznając ich za prawowitych władców w świecie islamu. Drugą wczesną szkołą, względnie tendencją religij­ną, w łonie islamu ortodoksyjnego byli kadaryci — zwolennicy „wolnej woli" absolutnej, stojący na sta­nowisku, iż człowiek jest twórcą swoich czynów. O-bok nich, istniała szkoła o przeciwstawnym stanowi­sku — dżabaryci, zwolennicy absolutnej wszechmo­cy Boga, której człowiek jest całkowicie poddany, czy chce czy nie chce. Te dwie tendencje w islamie sunnickim zrodziły wiele dyskusji i zaciętych sporów, pod koniec VIII i w pierwszej połowie IX wieku. Kwestia wolnej woli, bardzo niejasna i dwuznaczna w Koranie, zna­lazła się u podstaw racjonalizmu we wczesnym isla­mie. Pytanie zasadnicze, z którym łączyło się całe życie przyszłe wiernego muzułmanina: czy człowiek jest całkowicie wolny w swoim działaniu, dokonywa­niu różnych czynów, dobrych i złych, czy też jest on w całkowitej zależności od Boga? Problem to nie­zwykle ważny, pociągający za sobą inny, bardzo isto­tny: — sprawiedliwości boskiej. Zagadnienie to mu­sieli stawiać już pierwsi egzegeci Koranu, chodziło bowiem o najlepsze zrozumienie najważniejszych nauk islamu. A kwestia ta — wolności człowieka i za­leżności jego od Boga — jest traktowana niemal na równi; jedne litęrsety mówią wyraźnie o wszechmocy Allaha, a dru^fe o wolności człowieka odnośnie jego uczynków, wiary czy niewiary. Trudno tu cytować odpowiednie wersety, lecz jest ich sporo. Dla przy­kładu, podamy więc po jednym uzasadnieniu każdego z tych stanowisk: „A kogo Allah chce, to prowadzi prostą drogą, otwiera jego serce dla islamu, a kogo chce, prowadzi w zabłądzenie, czyni jego serce cia­snym.. A gdzie indziej czytamy: „Po­wiedz: Prawda pochodzi od Boga waszego: kto chce, niech wierzy, a kto chce, niech nie wierzy..." Ten problem wolnej woli człowieka i przeznaczenia nastręczał wiele trudności egzege-tom Koranu, a później teologom; nie byli oni jeszcze dość subtelni w dialektyce rozumowania, by jakoś sensownie wybrnąć z tej sprzeczności, pozornej dla wiernego muzułmanina. Zresztą, jak to stwierdzają słusznie niektórzy specjaliści, analizujący rozwój światopoglądu religijnego samego Proroka, iż on sam przeszedł pod tym względem ewolucję: był wyraźnie zwolennikiem wolnej woli w okresie mekkańskim, skłaniał się bardziej ku przeznaczeniu, a więc fata­lizmowi, w okresie medyńskim, kiedy umacniał swo­ją władzę duchowną i świecką. Później, koła teologów muzułmańskich, szczególnie w Syrii pod wpływem uczonych teologów chrześci­jańskich, dyskutowały to zagadnienie fatalizmu, sta­rając się wyjść z trudnej sytuacji, wziąć w obronę, jeśli tak można rzec, postępowanie i czyny człowieka, a więc jego odpowiedzialność za nie, jak również sprawiedliwość Boga, który przecież nie może karać człowieka za to, czego nie czyni on z własnej wol­nej woli. Te dyskusje właśnie doprowadziły do powstania grup zwolenników tych dwóch tendencji, o których wspomnieliśmy wyżej — kadarytów i dżabarytów. Szczególnie kadaryci odegrali bardzo ważną rolę w ożywieniu nauk religijnych islamu; podjęli oni naj­dawniejszą próbę wyrwania islamu z tradycyjnych koncepcji, przede wszystkim ze względu na skrupu­latność religijną i uspokojenie swego sumienia wier­nych muzułmanów. Omajjadzi wystąpili ostro prze­ciwko kadarytom, godzili oni bowiem w ich intere­sy dynastyczne, dając broń do ręki wrogom. Omaj-jadom odpowiadało bardziej stanowisko dżabarytów, mogli bowiem stwierdzić, zgodnie z poglądami tych ostatnich, iż „ich panowanie zostało postanowione naprzód, przez samego Boga".Sytuacja zmieniła się radykalnie za Abbasydów, szczególnie za panowania dwóch światłych kalifów — Haruna ar-Raszida i Al-Mamuna, kiedy do islamu zaczęły przenikać idee filozofii greckiej, względnie hellenistycznej. Panował wówczas ożywiony ruch na­ukowy i filozoficzny, tłumaczono dzieła greckie na arabski, najpierw traktaty medyczne, astronomicz­ne, później dzieła filozofii spekulatywnej: Arystote­lesa i Platona, jak również Plotyna. Pośrednikami w tłumaczeniu tych dzieł byli syryjscy nestorianie, znający język grecki i arabski oraz filozofię grecką. Później sami Arabowie włączyli się do pracy nad tłumaczeniem, a następnie rozwijali różne gałęzie nauk i filozofię arabsko-muzulmańską, którą starali się godzić z najwyższymi naukami islamu. Tak więc, można powiedzieć, że filozofowie arabscy, kontynua­torzy myślicieli greckich stali niejako na skraju nauk religijnych muzułmańskich, zahaczali o problemy re­ligijne z pozycji filozofów, jednak starali się stwo­rzyć jednocześnie niezależny system filozofii arabsko--muzułmańskiej; sami uważali, iż respektują wszy­stkie istotne zasady islamu. Jednak teologowie zaniepokoili się pewnymi dok­trynami filozofów i sami sięgali po broń filozoficzną — dialektykę, by bronić prawowierności religii. Stąd też zrodziła się cała nauka religijna, „dialekty-ka islamu" — kalam, w konsekwencji nauka teologii muzułmańskiej, a jej pierwszymi najwybitniejszymi przedstawicielami byli mutazylici.