A A A

Epoka kalifatu

Walka dwóch ideologii islamu: sunnizmu i szyizmu. Wraz z dynastią Abbasydów wkraczamy w nowy okres dziejów Arabów i islamu. Kalifat Abbasydów przynosi od samego początku zmiany jakościowe i i-lościowe w imperium arabsko-muzułmańskim. Ara­bowie tracą stopniowo hegemonię w państwie a wy­suwają się na czoło nawróceni na islam Persowie, a wraz z nimi i tradycje państwowe perskie; jedność kalifatu rozluźnia się, w ramach jego powstają więk­sze i mniejsze organizmy państwowe, związane z ru­chami narodowymi i zwalczającymi się ugrupowa­niami religijno-politycznymi w łonie islamu. Oficjalnie kalifat abbasydzki utrzymał się około pięciu wieków, jednak zaledwie jeden wiek kalif ab­basydzki, sprawujący swoją władzę w nowej stoli­cy — Bagdadzie, był faktycznie „rozkazodawcą wier­nych", rządził a nie tylko panował, sprawował wła­dzę świecką przy pomocy swoich wezyrów, i ducho­wną, jako „zastępca Proroka". Późniejsze wieki to stopniowy upadek władzy i prestiżu kalifa bagdadz-kiego, jako władcy świeckiego, zachował on jednak, w znacznej mierze, uznanie jako obrońca i opiekun społeczności muzułmańskiej, aczkolwiek politycznie była ona już rozbita. Zaraz na początku kalifatu ab-basydzkiego, odłączyła się Hiszpania arabska, gdzie zapanowali potomkowie dynastii Omajjadów z Da­maszku, zakładając emirat, a następnie kalifat w Kor-dobie, który się tam utrzymał do 1030 roku. W dru­giej połowie X wieku wyrosła nowa potęga, a mia­nowicie kalifat Fatymidów w Egipcie i Syrii, opiera­jący się na heretyckiej ideologii szyickiej-ismailickiej, zagrażając sunnickiemu kalifatowi Abbasydów w Bagdadzie. Fatymidzi utrzymali się przy władzy do 1173 roku. Począwszy od IX wieku, a dokładniej od drugiej połowy IX w., w różnych regionach dawnego imperium arabskiego, na Wschodzie i na Zachodzie, a nawet blisko samego ośrodka kalifatu — Iraku, powstawały państwa i państewka o ideologii ortodo­ksyjnej, sunnickiej, na ogół uznające suwerenność duchową kalifa, a również o ideologii heretyckiej, szyickiej w różnych jej odgałęzieniach, jak i cha-rydżyckiej. Twórcami tych państw byli głównie Per­sowie i Turcy, choć reprezentowali nadal państwo­wość i kulturę arabsko-muzułmańską, przynajmniej w pierwszym okresie. W epoce Abbasydów coraz sil­niej zaczął się ujawniać nacjonalizm perski, tym bar­dziej że w kalifacie Abbasydów, nawet w pierwszym wieku potęgi i świetności Abbasydów, element perski odegrał bardzo ważną rolę, tak w życiu państwowym jak kulturalnym i religijnym. W końcu doprowadziło to do wyzwolenia się Persów spod panowania arab­skiego i stworzenia własnej państwowości. Mimo ciągłych wojen i buntów, mimo walk religij­nych, w epoce kalifatu Abbasydów, zarówno w Bag­dadzie jak i w innych wielkich stolicach muzułmań- skich, Kairze i Kordobie, nastąpił wielki rozkwit kul­tury — nauk ścisłych i humanistycznych, religijnych i świeckich, literatury i sztuki. Abbasydom utorowali drogę do kalifatu szyici, cią­gle wrogo nastawieni do Omajjadów. Byli to głów­nie muzułmanie pochodzenia perskiego, którzy za wszelką cenę -starali się uwolnić od dominacji arab­skiej. Genealogicznie dynastia Abbasydów wywodzi się od stryja Proroka, Abbasa Ibn Abd Al-Muttaliba Ibn Haszima. Ten ostatni był dziadkiem Muhammada i Alego, ojcem Abbasa, od którego w prostej linii po­chodził założyciel dynastii Abbasydów, Abu al Abbas Abd Allah, znany pod przydomkiem as-Saffah — „Krwawy". Dynastia ta była więc blisko spokrew­niona z Alidami, nie jest więc dziwne, że ci udzielili jej swego poparcia, licząc na dojście do władzy. Ab­basydzi doszli do władzy w rezultacie długiej walki podziemnej, jaką prowadzili Alidzi głównie na obsza­rze Persji, szczególnie w odległej prowincji wschod­niej — Chorasanie. Chociaż Abbasydzi doszli do władzy dzięki poparciu Alidów, szyici nie osiągnęli swoich celów, zawiedzione zostały ich nadzieje na zdobycie władzy w kalifacie. Przeszli znowu „do opozycji". Liczne były rewolty skierowane przeciwko Abbasydom. Pod sztandarem ideologii szyickiej powstawały różne dynastie i pań­stwa, szyickie, z których najbardziej znane to Idrisy-dzi w Maroku i Fatymidzi w Egipcie i Syrii. Mimo uszczuplenia terytorialnego kalifatu Abba­sydów przez oderwanie się prowincji zachodnich (przede wszystkim arabskiej Hiszpanii), obszar kalifa­tu był nadal bardzo rozległy i pod koniec VIII wieku obejmował takie prowincje jak: Arabia, Irak i Syria, wschodnia część Azji Mniejszej, Armenia, Egipt, Pu­stynia Libijska i Barka, Iran z Chorasanem i Chorez-nem oraz Transoksanią. Przez pierwszy wiek pano­wania Abbasydów utrzymywała się względna jed­ność i integracja tego rozległego obszaru i na ten czas przypada też największa potęga kalifatu Abbasydów ze stolicą w Bagdadzie, dokąd władcy tej dynastii przenieśli swą oficjalną siedzibę z Damaszku. Przez pierwsze półwiecze panowania Abbasydów wielki wpływ na dworze kalifa miała irańska rodzina Bar-makidów, sprawująca wysokie godności państwowe, zaszczepiające w kalifacie ducha tradycji perskich. Barmakidzi byli też sławnymi opiekunami poetów i uczonych, popierali budownictwo sakralne i świeckie. Były to czasy głośnego Haruna ar-Raszida (763—809), po którym miał wstąpić na tron kalifa najsławniejszy władca z dynastii Abbasydów, Al-Mamun (813—833). Za ich panowania kultura arabsko-muzułmańska do­szła do największego rozkwitu. Był to złoty wiek li­teratury i nauki, bogatego piśmiennictwa religijnego i świeckiego. Ci dwaj kalifowie zostali również uwie­cznieni w opowieściach „Tysiąc i jedna noc". Kalif Al-Mamun założył rodzaj akademii nauk: „Dom Mą­drości" — Bajt al-Hikma, gdzie tłumaczono dzieła greckie i orientalne (indyjskie i perskie) na język arabski oraz pisano dzieła oryginalne. Filozofia, me­dycyna, matematyka i astronomia były ulubionymi naukami i rozwijały się w następnych wiekach — IX, X, XI, XII bardzo bujnie, a Bagdad zasłynął jako sławne centrum kultury arabsko-muzułmańskiej. Jedność kultury arabsko-muzułmańskiej, której zrę­by przygotowali Omajjadzi, rozwijała się dalej i wzbogacała pomimo późniejszego rozpadu jedności państwowej kalifatu Abbasydów, pomimo wszystkich różnic religijnych i politycznych, jakie zostały spo­wodowane rozdrobnieniem państwowym w później­szych wiekach islamu.W ciągu IX—XII w. powstawały bowiem różne państwa starające się uniezależnić od centralnej wła­dzy kalifa. Z jednej strony wzmógł się ruch narodowy perski i w Iranie powstawały mniejsze lub większe dynastie o ideologii „nacjonalistycznej" choć muzuł­mańskiej, a z drugiej — wzmogło się współzawodnict­wo między ideologią ortodoksyjną sunnicką, a ideolo­gią „heretycką" szyicką. Powstało więc państwo szyi­ckie Idrisydów w Maroku, które się utrzymało przez prawie dwa wieki (788—974). Warto zauważyć, iż syn założyciela dynastii, Idris II założył znane miasto Fez, które niebawem zasłynęło ze swojej sławnej u-czelni, prawdziwego uniwersytetu muzułmańskiego — Al-Karawijjin, który odegrał wielką rolę kultural­ną w tym regionie świata arabskiego i utrzymał się do dnia dzisiejszego jako ważna placówka naukowa Maroka. Dzisiejsze Maroko jest właściwie kontynua­cją tradycji państwa Idrisydów, aczkolwiek oficjal­nie zmieniła się w Maroku w późniejszym okresie je­go historii ideologia szyicka na ideologię sunnicką.